محمّد بن احمد شاعر شهير ايرانى تخلّص دقيقى را برگزيده است ازآنروى كه باريكپرداز بود و نظمش در نهايت دقّت . و درست دانسته نيست كه در كدام شهر از مادر زاد بلخ و يا بخارا و يا سمرقند و يا مرو و دقيقى در دورهء سامانى ظهور كرد و شعرش نيز پخته و بسيار استادانه است امّا مايهء شهرتش تنها قدرت او بر نظم نيست بلكه ابتكارى بود كه در نظم شاهنامه كرد و آن را پايه نهاد و راه را بر فردوسى باز كرد و به حقيقت شاهنامه را او به وجود آورد و فردوسى مجموع نظم شاهنامه او را كه هزار و پنجاه و چهار بيت است در داستان گشتاسب آورده است و از نظم دقيقى است :
گويند صبر كن كه تو را صبر بر دهد * آرى دهد و ليك به عمر دگر دهد
من عمر خويش را به صبورى گذاشتم * عمرى دگر ببايد تا صبر بر دهد
* * *
درافكند اى صنم ابر بهشتى * جهان را خلعت ارديبهشتى
بدان ماند كه گويى از مى و مشك * مثال دوست بر صحرا نوشتى
ز بوى گل گلاب آيد بدينسان * كه پندارى گل اندر گل سرشتى
دقيقى چار خصلت دوست دارد * به گيتى از همه خوبى و زشتى
لب ياقوترنگ و نالهء چنگ * شراب لعل كيش زرد هشتى
و در سال 341 به دست غلام تركى كه مملوك او بود كشته شد . « 1 »
دقّى : با ضمّ اوّل و تشديد قاف مكسور منسوب است به دقّ و آن از قراى دمشق است و ابو بكر محمّد بن داود دقّى كه از مردم دينور بود و در دقّ شام زيستن گرفت و در سلك عرفا منظوم گرديد و ارادت به زقّاق كبير ورزيد و در سال 359 درگذشت بدان منسوب است .
دكين :
بر وزن زبير مصغّر ادكن به معنى خاكسترى رنگ و آن نام دكين بن سعيد دارمى تميمى است در طبقهء شاعران و نديم عمر بن عبد العزيز وقتى كه عمر والى مدينه بود و ازآنپس كه به خلافت رسيد او را به اشعارى ستود و از او مختصر جايزتى ستد و در سال 109 درگذشت . و نيز نام دكين بن رجاء فقيمى است راجز مشهور وى بر وليد بن عبد الملك درآمد حالى كه وليد آمادهء اسبدوانى بود ، دكين نيز اسبش را براى مسابقه آماده كرد و به ميدان رفت وليد از ديدن اسب دكين به رنج شد و گفت : « اين اسب بدتركيب را از ميدان مسابقه بيرون كنيد » .
دكين گفت « يا امير المؤمنين ! جز اين اسب ندارم و هرگاه در مسابقه بر اسبان تو پيشى نگرفت آن را در راه خدا دهم » . وليد بخنديد و اسبان رها شدند و اسب دكين بر ديگر اسبان پيش افتاد . و از نظم دكين فقيمى است بنا بر نقل ابن قتيبه در طبقات الشعراء :
إذ المرء لم يدنس من اللوم عرضه * فكل رداء يرتديه جميل
هامش
( 1 ) - و نيز دقيقى سليمان بن نبين بن خلف بن عوض مشهور به تقى الدّين در شمار اديبان مصر در قرن ششم -
هجرى است و در سال 613 در قاهره درگذشت و از اوست كتاب اتفاق المبانى و افتراق المعانى در لغت لباب الالباب در شرح الكتاب سيبويه و كتاب آلات الجهاد و ادوات الصافنات الجياد ( لغتنامه / دهخدا :
24 / 70 به نقل از الأعلام / زركلى : 3 / 183 ) .