برگشت و در پايان عمر نابينا گرديد . و مانند :
ابو المعالى محمّد بن عبد الرحمن بن عمر بن احمد شافعى معروف به خطيب دمشقى كه در جامع طولون دمشق خطبه خواند و به خطيب شهره گرديد و در علوم عربيّت بارع بود و از اوست : كتاب تلخيص المفتاح كه تفتازانى آن را دو شرح كرد يكى مطوّل و ديگرى مختصر و كتاب الايضاح فى فنون الافصاح و متوفّى 739 . و مانند محمّد بن اسماعيل بن نباته معروف به خطيب مصرى كه در نباته بيايد . و مانند ابو اسحاق ابراهيم بن منصور شافعى مصرى كه به خطيب عراقى مشهور است از آن روى كه چندى در بغداد زيست امّا در جامع مصر خطبه خواند و كتاب المهذّب ابو اسحاق شيرازى را شرح كرد و در سال 596 درگذشت . و مانند :
فرزندش ابو محمّد عبد الحكم كه پس از پدر منصب خطابه خواندن يافت و در انشاى خطب و رسائل توانا بود و شعر را نيز نيكو نظم كرد و از اوست :
قامت تط البنى بلؤلؤ نحرها * لما رأت عينى تجود بدرها
و تبسمت عجبا فقلت لصاحبى * هذا الذى اتهمت به فى ثغرها
و در سال 613 درگذشت . و مانند : شمس الدّين محمّد بن يوسف شافعى معروف به خطيب جزرى كه در جامع طولون خطبه خواند و در صناعت اعراب و ادب تدربى داشت و بر نظم شعر مهارتى و از اوست : شرح الفيّهء ابن مالك و شرح تحصيل و شرح منهاج بيضاوى و ديوان خطب و ديوان شعر و متوفّى 711 . و مانند : خطيب حصكفى و در حصكفى گذشت و غير اينان . و امّا ابو زكريا يحيى ابن علىّ بن محمّد بن حسن بن بسطام شيبانى معروف به خطيب تبريزى را ندانستم ازچهروى خطيب گفتند و سيوطى در بغية الوعاة گفته : « خطيب به وى گفتن محض پندار است » . يعنى خطيب به معنى درست آن نبود وى در سلك مشاهير اديبان و اعاظم لغويان منظوم است و شاگرد ابو العلاء معرّى و عبد القاهر جرجانى و شارح سقط الزند معرى و شارح مفضليّات و شارح ديوان متنبّى و شارح دريديّه و شارح لمع ابن جنّى و شارح حماسهء ابو تمّام و صاحب كتاب الكافى در عروض و قوافى و كتاب مقاتل الفرسان و غير اينها و متوفّى 502 . گويند : « وى پيوسته باده نوشيد و حرير پوشيد و عمّامهء زرد و زبر ، سر نهاد و با اين وصف در مدرسهء نظاميّهء بغداد تدريس كرد و آوازهء فضلش در آفاق پيچيد و پيشواى ادب در عصر خود گرديد » .
خفاجه :
بر وزن صحابه از اعلام است و نام نياى ابو اسحاق ابراهيم بن ابى الفتح بن عبد اللّه ابن خفاجه اندلسى است معروف به ابن خفاجه در طبقهء شاعران نيكوپرداز و صاحب ديوان شعر و متوفّى 533 و از اوست :
ما للعذار كان وجهك قبلة * قد خط فيه من الدجى محرابا
و ارى الشباب و كان ليس بخاشع * قد خرّ فيه راكعا و انابا
و لقد علمت يكون ثغرك بارقا * ان سوف يرجى للعذار سحابا
خفاجى : با ضبط پيش منسوب است به خفاجه كه تيرهاى از قبيلهء بنى عامرند و از اين تيره است ابو محمّد عبد اللّه بن محمّد بن سنان خفاجى معروف به ابن سنان در طبقهء اديبان و شاعران و صاحب كتاب سرّ الفصاحه در لغت و از نظم اوست :