به شريك آزاد مىشود يا بعد از دادن أصح قول دوم است چه آزادى بعد از مالك شدن مىشود
وآن بعد از دادن قيمت حصه شريك است دويم آنكه به اختيار آزاد كند پس اگر نصف أو از پدر
ومادر به ميراث به دو منتقل شود سرايت در أو جارى نيست سيم آنكه حقي به أو متعلق نگردد از
حقوقى كه مانع فروختن أو باشد چون وقف وتدبير چهارم آنكه أول حصه خود را آزاد
كند پس اگر أول حصه شريك را آزاد كند سرايت نيست موقف سيم ملك است يعنى
مالك شدن مرد يازده كس را أول پدر دويم مادر سيم جد چهارم جده پنجم فرزندان
خواه ذكور وخواه أنثى ششم فرزند فرزند وهر چند پائين آيد هفتم خواهر هشتم عمه نهم
خاله وهر چند بالا رود دهم دختر برادر وهر چند پائين آيد يازدهم دختر خواهر وهر چند
پائين آيد چه هر گاه اينها را كسى مالك شود في الحال آزاد مىشوند ودر آزاد شدن محرمات
رضاعى بر مرد خلاف است ميانه مجتهدين اشهر آنست كه آزاد مىشوند واگر نصف اينها به
سبب خويشى آزاد شود آيا نصف ديگر اينها به سرايت آزاد مىشود وقيمت نصف را به صاحبش
مىبايد داد أصح آنست كه اگر به اختيار مالك شود ومالدار باشد لازم است واگر بي اختيار مالك
شود يا آنكه مفلس باشد لازم نيست وبر زن غير از پدر ومادر هر چند بالا روند وفرزندان هر چند پائين
آيند كسى ديگر به خريدن آزاد نمىشود موقف چهارم عوارض است بدان كه هر گاه يكى از هشت امر عارض
شود بنده آزاد مىشود أول آنكه غلام كور شود چه در اين صورت آزاد مىشود دوم آنكه جذام به هم رساند سيم
آنكه برص به هم رساند وبعضي از مجتهدين به اين علت آزاد نمىگردانند ( 1 ) چهارم آنكه آقاى
غلام بعضي از اعضاى غلام را قطع نمايد مثل آنكه گوش وبيني أو را ببرد پنجم آنكه غلام
لنگ زمين گير شود ششم آنكه غلام پيش از آقاى خود در ديار كفار مسلمان شود هفتم
آنكه هر گاه شخص مالدارى بميرد وميراث خوار نداشته باشد سواي ميراث خوار بنده
حاكم شرع أو را از مال ميت مىخرد وآزاد مىسازد ومال أو را به أو ميدهد واگر مالكش
نفروشد حاكم شرع أو را جبر مىكند بر فروختن هشتم آنكه هر گاه يكى از پدر يا مادر آزاد
باشد فرزند آزاد مىشود هر گاه مولى شرط بندگى ( 2 ) فرزند نكند مطلب چهارم
در بيان جهاد با كفار كردن ودر آن هفت فصل است فصل أول در ثواب
جهاد بدان كه جهاد از أعظم أركان اسلام است ودر آيات قرآني مبالغه بسيار در فضيلت
جهاد وترغيب بر آن وسر زنش آن كساني كه بي مانعى جهاد نكنند واقع شده وأحاديث
هامش
( 1 ) أحوط آنست مالك در اين حال أو را آزاد نمايد چون دليل وأضحى
بر انعتاق به نظر نرسيده صدر دام ظله
( 2 ) نفوز اين اين شرط خالى از اشكال نيست پس ترك كنند أو را صدر دام ظله