طالش دوازدهم عراق عجم سيزدهم عراق عرب چهاردهم فارس پانزدهم قهستان شانزدهم كرمان هفدهم كرجستان هجدهم كردستان نوزدهم كوه كيلويه بيستم موغان بيست و يكم مفازه بيست و دويّم مكران و هريك از ولايات مذكوره مشتملست بر بلاد معموره و قصبات مشهوره و مواضع خوب و مراتع مرغوب و جبال بسيار و تلال بيشمار و صحارى پرنخجير و برارى دلپذير كويند ملك دياربكر و داغستان و بلوچستان بلكه تا حدّ ارزنجان روم از كشور ايرانست نقلهء اخبار كفتهاند كه در زمين ايران چهار صد شهر و ولايت و هفتاد و يك قلعه و شانزده جزيره و چهارده بندر به شماره آمده مخفى نماند كه اهل ايران امتى بسيار و جماعتى بيشمارند و به اعتقاد مورّخان اسلام از زمان كيومرث تا اواسط دولت كشتاسب همكى بر دين صائبيّه بودند و پرستش و عبادت كواكب مىنمودند امّا موافق قول كبران و يزدانيان اهل ايران بر كيش مهباد بودند و بعد طريق هوشنك و جمشيد و فريدون و كيخسرو پيمودند و مذهب هريك از ايشان مذكور شد در عهد كشتاسب زردشت از نژاد ايرج ظاهر شده دعوى نبوّت نمود و كشتاسب كيش و ملّت زردشت را قبول نمود و بمدلول النّاس على دين ملوكهم قاطبه اهل ايران سر در فرمان زردشت نهادند و مضمون اين بيت را خواندن كرفتند بيت
كر پير مغان مرشد ما شد چه تفاوت * در هيچ سرى نيست كه سرّى ز خدا نيست
از ابتداء سنه دوازده هجرى زمان خلافت ابو بكر تا سنه هجرى چهل آخر خلافت امير المؤمنين على ( ع ) جميع بلاد ايران به حوزهء تسخير اولياى اسلام درآمد و پيروان حضرت خير الانام را مسلّم شد از آنوقت الى سنه نهصد و شش هجرى سكنهء آن ديار اغلب و اكثر اهل سنّت و جماعت بودند و اهالى فارس و عراق بمذهب شافعى عمل مىنمودند و خلق خراسان و آذربايجان بطريقه ابو حنيفه سلوك مىكردند و اكثر مردم دار المرز مذهب زيديه داشتند و بلاد چند در كلشن خاطر رياحين و داد
وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ
مىكاشتند تا آنكه در سنه مذكور شاه اسماعيل ابن سلطان حيدر صفوى خروج و بر اورنك سلطنت عروج كرده در اندك زمانى جميع بلاد آن كشور را مسخّر ساخت و وجود اعداى ملك و ملّت دين و دولت را برانداخت و مذهب اماميّه و مسلك ائمه اثناعشريه را رواج داد و از اكثر بلاد آن ديار طريقه اهل سنّت و جماعت برافتاد اكنون كه سنه هزار و دويست و چهل و هفت هجريست در آن كشور صاحبان مذاهب مختلفه مىباشند امّا سواد اعظم ايشان شيعه اماميّه و سالكان مسلك جعفريهاند در بلاد ارمن و شيروان و عراق عرب و طخارستان و كيج و مكران اهل سنّت و جماعت بيشتر و در بنادر فارس و بعضى بلاد خراسان و قهستان هر دو فرقه يكسان و برابرند و در ملك كرجستان عيسوىملّت غالب و مقتدرند و طايفه علىاللّهى در ولايت كردستان و كرمان و عراق و فارس فراوان و كروه اسماعيلى در عراق و خراسان و قهستان و كرمانند و فرقه يهود در اكثر بلاد ايران مسكن دارند اما قليل و ذليل و بهغايت خوارند و زمرهء كبران زردشتى در شهر يزد و كرمان قرب دو سه هزار خانه دارند و صاحبان مذاهب ديكر در كوشه و كنار بسيارند و به چندين لغت ساكنان آنجا تكلّم مىنمايند اوّل فارسى اهل عراق و فارس و خراسان و كرمان و كردستان و خوزستان عموما فارسىكوى مىباشند و اهل شيروان و مغان و اران و ارمن و آذربايجان ترك زبانند و سكنهء عراق عرب و نواحى آن بلسان عرب تكلّم مىكنند و ساكنان مازندران و كيلان هريك لغت مخصوص دارند و مردم كردستان و لرستان هريك بلغت علىحدّه نيز تكلّم نمايند و اهل كرجستان و بلوچستان و طايفهء افغان و كوهستان كاشان و قراى اصفهان هركدام لغتى مخصوص و زبان علىحده دارند و چندين طايفه در آن كشور حكومت كذارند و طريق استبداد و استكبار سپارند اوّل اولياء دولت قاجاريّه كه فارس و عراق و كرمان و خوزستان و دار المرز و بعضى بلاد خراسان و اكثر آذربايجان و كوه كيلويه و لرستان و كردستان حكومت دارند دويّم امناى دولت عثمانيّه كه جميع بلاد ارمن و عراق