و در اين ميان سهم كاتبان با سواد از كاتبان كمسواد بيشتر بوده است . كمسوادان كه داعيه و ادعائى نداشتهاند واژهها ، تعبيرات و تركيبات مهجور را غالبا با تحريف و گاهى با تصحيف نقاشى مىكردهاند كه بههرحال سرنخى براى پژوهشگران به جاى مىمانده است تا بر مبناى آن صورتهاى مصحف و محرف ، به كار آغاز كنند و از طريق آن نقاشىها به صورت درست لغات ، تعبيرات و تركيبات دست يابند . اما كار با سوادان غالبا جاگزين كردن و تغيير واژه و تركيب با واژههاى جديد و مأنوس است ، و گاهى نيز در اين مسير نوعى ترجمه و معنى كردن . نمونهى بارز تصرفهاى با سوادان تصرفات مولانا نور الدّين عبد الرحمن جامى است در مورد واژگان و تركيبها و تعبيرهاى طبقات الصوفية كه در برخى از موارد به حذف واژهها و تركيبات انجاميده است . جامى خود پيشاپيش دلائل خويش را در اين كار كه از سر آگاهى انجام داده است بازمىگويد كه از نظر اجتماعى درست است ؛ و از نظر تحقيق و پژوهش نه . به اعتقاد جامى كتابى كه به سبب مهجورى لغات و تركيبات و تعبيرات بىاستفاده يا كماستفاده بماند ، در مرتبهاى فروتر از كتابى قرار دارد كه لغات و تعبيرات آن با زبان اهل روزگار سازگارى يافته باشد . براساس چنين اعتقادى اگر پارهاى از لغات و تركيبات نامفهوم بود به آسانى مىتوان از آن چشم پوشيد و به گفتهى جامى در حجاب ستر و كتمان گذاشت 1 .
كهنترين نسخهى طبقات الصوفية چنان كه گفتيم نسخهى « الف » است . اين نسخه در مقايسه با نسخههاى « ب ، ج و د » به سبب كمسوادى كاتب يا بنا بر قانون آسانسازى و سازگارى ، دستخوش تغييراتى گرديده است كه با وجود قدمت زمانى نمىتواند مبناى سنجش سائر نسخ قرار گيرد . نسخههاى « ب » و « ج » تا حدودى ازين دگرگونى به شرحى كه در معرفى نسخهها گفته شد مصون مانده است ؛ ولى در آنها افتادگىهايى - هرچند اندك - وجود دارد . نسخهى « د » با آنكه جديدترين نسخههاست نه تنها در بسيارى از موارد از نظر ضبط و حفظ واژهها و تعبيرات كهن بر نسخهى « الف » ترجيح دارد بلكه از نظر مطالب ، اضافاتى دارد كه در هيچيك از
طبقات الصوفية ( فارسي ) — صفحة مقدمه 108
مساهمون: عبد الله الأنصاري الهروي ( خواجه عبد الله الأنصاري )
صمقدمه ١٠٨