استدعاء از مبدء كلّ كمالات ، اوصافى معيّن ومقدّر است كه به اندازه ومقدار آن ظاهر ميگردد ؛ وآنچه در عالم عين بهر موجودى ، با وصف يا اوصافى معيّن اعطاء گرديده ؛ بقدر قابليّت وطلب آن در حضرت علم بوده وكمتر وزيادتر از آن تحقّق نخواهد يافت ؛ واين معنى بدليل سرايت هستى بصرافت خود در كلّ موجودات است ، كه در هر موجودى عين آن ميگردد ، ولذا صفات وآثار وجود محض وهستى صرف نيز همانند وبمقدار افاضهء هستى بهر مخلوق وموجودى ، بدانها اعطاء گرديده وبا تعلّق وجود بماهيّات هريك ، كلّيهء أوصاف وجود محض وحقيقي هم بدانها افاضه گرديده وهريك در حدّ قابليّت ذاتي واستعدادي خود از حيات وعلم وسمع وبصر واراده وساير صفات ديگر برخوردار ميشوند ، وبعبارت ديگر بهمانگونه كه وجود حقّ مطلق در جميع مظاهر وأعيان سارى بوده وهمهء مقيّدات دليل بر وجود مطلقند ؛ بهمين شيوه نيز صفات وجود مطلق هم در همهء مقيّدات ودر هر مقيّدى بمقدار وحدود وقابليّت آن جريان داشته وبا اينكه أوصاف حضرت حقتعالى همانند ذات أو مطلق وحتّى فارغ از همين قيد اطلاقند ؛ امّا بمحض تعلّق وسرايت در وجودات مقيّده ، در حدّ ودر ضمن مظاهر از بيكرانهء اطلاق درآمده ودر كرانههاى تقييد نمودار ميگردند ؛ ولذا هر صفت وفعلى كه از حقّ باقتضاء فيض مقدّس به أعيان خارجي سرايت كرده است ؛ از يك جهت بممكنات اضافه ميشود واز جهت ديگر بحضرت باريتعالى ؛ وبهمين دليل آنچنانكه نور وجود مبدء المبادى وخلّاق على الاطلاق در كلّ مراتب هستى فروغ افكنده و « همه عالم بنور اوست پيدا » ، صفات وآثار وافعال أو نيز تمامى وجود را از روح أعظم وعقل نخست تا هيولاى أولى فراگرفته ودر هر موجود ومخلوقى به اندازهء استعداد وطلب ذاتي أو ظاهر ولايح ميباشد ودرعينحال هرگز حقيقت وجود أو از جميع عوالم هويدا نميگردد .
با توجّه بدين مقدّمه ، بايد دانست كه حمد هر موجود ومخلوقى در اظهار ثناء بر كمال وفضيلت واحسان وإنعام محمود ، نسبت بمرتبهء وجودي واستعداد وطلب ذاتي أو در وجود علمي وعين ثابت أو ، باوجود ديگران متفاوت بوده وفرق واختلاف در ميان آنان امرى بديهي وواضح است . امّا جدا از هر حمد وحامد فردى ؛ جنس حمد كه همان حقيقت مطلق آن ميباشد ؛ جميع افراد حمد را دربر گرفته وشامل هرگونه حامد ومحمودى است ؛ ولذا چون بالأخره جميع مظاهر وكلّيهء حقايق أكوان وممكنات از أمر تا خلق در وجود حضرت حقتعالى فانى ومستهلك خواهند گرديد ؛ وبلكه در همين
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 679
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٦٧٩