تخطي إلى المحتوى الرئيسي

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 676

مساهمون:

ص٦٧٦
است ؛ كه در اينصورت ، وحدتي حقّه كه همان بسط وجود حقيقي يا وجود منبسط ميباشد ، بر جميع مراتب حاكم بوده واين انبساط وجودي همان سايهء بلند پايهء حضرت حقّ است كه بصدق كريمهء :
« أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ ؟ »
وبعبارة أخرى ملاك در وحدت وجود از نظر حكماى راسخ ، رفع حدود وقيود ومراتب ودرجات از أصل وجود وبرگشت بوجود منبسط يا نفس الرّحمان ويا بقول ميرداماد : « حقّ مخلوق به » ميباشد كه باعتبار مدّ ظلّ وسايهء بلندپايهء حضرت حقّ بودن آن ، داراى وحدتي حقّه وگسترده بوده وكلّ ممكنات أمرى وخلقي را فراميگيرد والبتّه چنين وحدتي از قبيل وحدات اجتماعي واتّصالى يا نوعي وجنسي وعرضى ومحمولى وبالآخرة وحدت مشابهت وشخصي وغيره نبوده وجز بوحدتى حقّه وحقيقية ، قابل اضافه يا توصيف نيست . امّا وحدتي كه عرفاى شامخ درنظر دارند ، از قبيل همين وحدت منظور ومراد حكماء هم نبوده وطبق عقيدهء ابن عربى وپيروان وى ، وحدتي است كه كلّ وجودات وموجودات را از عالي ودانى وشريف ووضيع وعالي وسافل فراگرفته وهيچ‌چيز از شمول وگسترهء آن حتّى ذات حقتعالى خارج نيست . پس از نظر اين عرفاء ، وجود از ذات باريتعالى آغاز گرديده وشامل وجود منبسط يا سايهء حقّ وعقل اوّل وروح أعظم ونفس كلّى ونفوس جزئي ديگر اعمّ از أفلاك وملائك ومجرّدات محضه وممكنات خلقي وطبيعي ومادّى گرديده وبعالم هيولى وصور أجسام خاتمه مىيابد ، ودر نتيجة وحدت حقّهء وجود از نظر آن بزرگان علم ومعرفت فراگير وجامعتر از وحدت وجود در اعتقاد حكماء راسخ است ؛ زيرا وحدت وجود حكماء در پايان وبالمآل بنفس رحماني ووجود منبسط كه مدّ ظلّ حضرت حقّ است خاتمه مىپذيرد ؛ در صورتيكه وحدت حقّه از نظر ابن عربى وتابعان مكتب وى نه‌تنها شامل وجود منبسط يا حقّ مخلوق‌به نيز گرديده ؛ حتّى مبدء مؤكّد وجود يا ذات حقتعالى را هم فراميگيرد ، وبه تعبير ديگر كلّ وجود ، از مبدء آن‌كه خداوند متعال است آغاز گرديده وبهيولاى أولى در عالم طبيعت پايان مىيابد ، وجميع مراتب فقر وغنى وشدّت وضعف وتقدّم وتأخّر ونقص وكمال وعالي ودانى وأعلى وأسفل را شامل گرديده واز مجرّدات محضه تا مادّيات مركّبه را دربر گرفته ويك حقيقت وجودي سراسر هستى را ميپوشاند ؛ ليكن بايد اين نكته را بنهايت دقّت درنظر داشت ، كه هر مرتبه از مراتب وجود داراى حكمي