تخطي إلى المحتوى الرئيسي

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 680

مساهمون:

ص٦٨٠
عالم تقييد نيز هالك بالذّات در مطلق فارغ از قيد اطلاقند ؛ وذات أقدس الهى در جميع مظاهر بأسماء وصفات خود ظهور دارد ؛ بنابراين ، حمد ذاتي وبيحدّ وقياس وخارج از اندازه ومقدار وتعداد أو نيز در كلّ موجودات ومخلوقات مجرّد ومادّى ودر هريك در حدّ وجود وتعيّن واستعداد وصلاحيّت ذاتي أو فرآهم بوده ؛ وكلّيه مظاهر ومجالي از حمدى خاصّ استعداد خود برخوردار ميباشند ، واين معنى همان حمد فرقى وجمعى است كه در آن با ديدهء اجمال وتفصيل نگريسته‌اند ؛ وبعبارت بهتر ، هر فردى از مخلوقات وموجودات ، بزبانى خاصّ مرتبت وجودي وخلقت خود ، ثناءگو وسپاسگزار حضرت حقّند ؛ كه از آن بحمد فردى وفرقى تعبير كرده‌اند ؛ در صورتيكه كلّ عوالم هستى از صدر تا ذيل واز اشرف تا أخسّ مراتب وجود ، حامد يك محمود بوده وباعتبار وحدت حقّهء وجود ، اعمّ از اصطلاح حكماء راسخ وعرفاء شامخ ، اتّحادى عيني در بين سه مفهوم مختلف حمد وحامد ومحمود برقرار بوده وهر حامدى كه با هر زبان ولغت وبيان بمدح حضرت حقّ پردازد ، وبقال وحال واستعداد وقلب وروح خود بثناء محمود وستايش وتسبيح وحمد أو مبادرت كند ، ويا هر محمود ديگرى غير از حضرت باريتعالى را مدح وحمد وشكر گويد ؛ بالمآل بحمد وشكر ومدح خداوندى پرداخته وصرفنظر از قيد وحدّ وجودي آنان ، جميع محامد مزبور بمحمود كلّ وجود ميرسد ، كه محمود جميع حامدان ومحمودان بوده وچون قيود وحدود را از آنها رفع كنيم ، ذات مطلق باريتعالى ، مجرّد از جميع إضافات ونسبتها ومراتب ، مستحقّ چنين حمدى بوده ووحدت حمد وحامد ومحمود در أو معتبر است ؛ ولى با اينهمه بجز حمد حقّ از ذات خود ، جميع محامد أزل وأبد در حقّ أو وافى نيست وبقول شاعرى عارف :
اى كنه تو برتر از شناسايى ما * وصف تو برون ، ز حدّ گويايى ما
حمد تو چنان است ، كه خود ميگويى * بيواسطهء عبارت‌آرايى ما
امّا اضافهء حمد به اللّه بنحو اختصاص بوسيلهء لام مجرور وبصورت للّه ، وتحقّق الحمد للّه ، عدم اضافهء آن به أسماء ديگر حقّ ، بدليل جامع بودن اسم اللّه ، نسبت بجميع أسماء خداوندى است ؛ كه علاوة بر برائت استهلال قرآني در آغاز فاتحه الكتاب ؛ جنس حمد را با هر وصف وقيد وحدّى مختصّ بحضرت حقّ ميكند والبتّه اين اختصاص وشمول ، حمد ذاتي خداوند تعالى را بنفس أقدس خود فراگرفته ووحدتي كامل وجامع مراتب در حمد وحامد ومحمود را شامل ميگردد ودر نتيجة وحدتي حقّه در جميع انحاء وأنواع وافراد حمد مخلوق وحمد ذات خالق از خود را دربر ميگيرد .