ميگردد ، ودر حقيقت اگر جميع مابهالامتيازات را از هيولى تا وجود منبسط وعقل اوّل وروح أعظم را رفع كنيم ، چيزى جز هستى صرف ومحض باقي نخواهد ماند ، كه همان ذات حقتعالى بوده وبدين دليل بوحدت حقّهء موردنظر عرفاء شامخ نائل خواهيم شد ، اگرچه عارف حقيقي ، اين وحدت را در عين كثرات نيز نگريسته ومفصّل را در مجمل ومجمل را هم در مفصّل مىبيند ، وكثرت شؤون را در وحدت ذات حقّ مندرج دانسته واز باب مثال آنچنانكه اعداد بىنهايت در واحد وواحد را در أحد درج ميكند ؛ هرگز با لحاظ واعتبار كثرت اعداد از تلقّى وملاحظهء واحدى كه در نفس اعداد مندرج است ، غافل نبوده وأحد را در جميع أنواع عدد جارى ميداند ؛ وكثرات وهمى را مظاهر شؤون وصفات وأسماء حقّ مىنگرد ، وبدانگونه كه هيچ مقيّدى را بدون مطلق نمىبيند ؛ همچنان نيز هيچ مطلقى را بدون مقيّد نمىيابد ؛ با اين فرق كه مقيّد هميشه بمطلق نيازمند است ، ومطلق هرگز احتياجى بمقيّد ندارد ؛ ودر نتيجة استلزام طرفينى است واحتياج از يكطرف ؛ وبقول عارف وارف ملّا عبد الرّحمان جامى :
اى در حرم قدس تو ، كس را جا ، نى * عالم بتو پيدا وتو خود ، پيدا ، نى
ما وتو ، ز هم جدا نييم ، امّا هست * ما را بتو حاجت و ، ترا با ما ، نى
2 - وحدت حمد وحامد ومحمود :
بدانگونه كه هيچ موجود ومخلوقى در عالم امكان از صفت علم خالى نيست ودر حدّ وجود خود داراى علم ميباشد ؛ وحتّى جمادات نيز از وصف مزبور بركنار نبوده وفىالمثل طبيعت آب سارى واز جريان در بلندى امتناع داشته ودر پستى جارى است ؛ همچنان نيز هرگز از تسبيح وتحميد حضرت باريتعالى كه مصوّر جميع صور از جماد ونبات وحيوان وانسان گرفته تا مخلوقات امرى ومجرّدات محضه ميباشد ؛ غافل وجاهل نخواهند بود ؛ النّهايه علم بر دو قسم است : يكى عرفى يا تعلّمى ، وديگرى ذاتي وفطرى ، كه هردو قسم مزبور از نظر عرفاء شامخ وأرباب نظر يكى بوده واز مقولهء علمند ؛ زيرا سرايت علم در همهء گونهها وأنواع وأجناس موجودات وافراد آنها ، همانند جميع كمالات ديگر در موجوديّت خود ، تابع وجود بوده وبه تعبير ديگر حقيقت هستى بصفات جامعهء خود در كلّ موجودات سرايت داشته ودر جميع أعيان از ثوابت علمي در ذات حقّ گرفته تا پستترين موجود خارجي نمودار است ؛ ليكن هر عيني از أعيان ثابته وخارجيّه را كه در ذات حقّ وبيرون از ذاتند ، در حدّ قبول ذاتي خود واستعداد
و