وَلَداً »
نكتهء مهمّ در حمد اطلاقى اينست كه خداوند محمود را در حمد وثناء خود بصفتي مقيّد نكنيم ؛ زيرا آنگاه كه از بايزيد بسطامى پرسيدند : چگونه شب خود را بصبح رساندى ؟ ؛ پاسخداد : من شبوروزى ندارم ؛ زيرا شبوروز داشتن براي كسى است كه مقيّد بصفتي باشد ومرا صفتي نيست . بنابراين ، صاحب حمدى بدينگونه ، خود را مقيّد بهر واردى نمىبيند ، تا بدين ملاحظه در مقام حمد برآيد وزبان حال رسول أكرم ( ص ) كه فرمود : « الحمد للّه على كلّ حال » ناظر بهمين معنى است ، وگرنه در مقام ظهور إلهي تحت حكومت اسم ضارّ ونافع ، بايد بواردات نفعي حمد كرد وبضررى آن اقدام به ثناء يا شكر ننمود ؛ ورعايت اين امر از أدب بندگى خارج است ؛ زيرا با اينكه خالق جميع افعال به امر كريمهء :
« قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ »
حضرت حقتعالى ميباشد ؛ امّا حامد بايد افعال نيك وپسنديده را بخداوند نسبت دهد ، وبد وزشت نسبى را بشخص خود ، تا از أدب عبوديّت خارج نگردد ؛ چنانكه حضرت إبراهيم - على نبيّنا وآله وعليه السّلام - شفاء از مرض را بخدا منسوب ميداشت وابتلاء به مرض را بخود نسبت داده وميگفت :
« وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ »
يعنى هرگاه مريض ميشدم ، پس أو مرا شفا ميداد ، اگرچه در طىّ مرض خيرى پنهان است ؛ معالوصف شرّ عرفى آنرا بخود منسوب مىنمود تا به أدب بندگى حقّ پردازد ؛ ولذا پيامبر أكرم ( ص ) نيز فرمود : « الخير كلّ بيديك والشّر ليس إليك » تا أمور ملايم طبع وموافق شأن را بخدا يا فاعل حقيقي آن نسبت دهد وشرور يا أمور منافر طبع وشأن را بقابل منسوب دارد ؛ وبهروجه محمود وممدوح در كلّ أحوال ، كسى يا چيزى جز خداوند متعال نيست ؛ وبهمين دليل در اهميّت حمد در جميع أحوال ؛ چه در سرّاء وچه در ضرّاء ، بايد متوجّه بود كه خداوند تعالى ، پرچم ولواء أسماء را به آدم صفىّ اللّه اعطاء فرمود ولواء حمد را بمحمّد رسول خود ، وبدين لحاظ اسم محمّد ، مفعول از تحميد بوده وأو را بمقام محمود واصل كرد ؛ ومقام محمود يعنى عمل بعلم ولذا سيادت أزلي وأبدى را نصيب أو وأهل بيتش نموده ودر مقام افتخار بدين لواء فرمود : « آدم ومن دونه تحت لوائي » كه اين لواء وپرچم الهى چيزى جز حقيقت حمد حضرت حقّ نيست ؛ كه هم حمد خداوندى را دربر ميگيرد وهم شكر وحمد خلق أو را ؛ زيرا حمد وشكر بخلق ، از حيث انعام واحسان اوست كه بالمآل ظهورى از منعم ومحسن حقيقي يا خداوند تعالى است ، وبهمين دليل حمد خلق نيز بخالق نعمتها وارزاق وخيرات برميگردد ، كه آنهم كسى بجز ذات حقّ نيست ؛ پس