فصل سوّم تحقيق عقلي وفلسفي در مسئلهء غضب الهى
پيش از ورود ، در اين مسئلهء عظيم البلوى وپراهميّت ، كه بيشتر أهل نظر از مركب بدعنان وسركش آن سقوط كرده وپياده ماندهاند ؛ وقبل از اينكه بصدور رأيي برهاني وقاطع مبادرت نماييم ، نخست از پيشگاه ذات ذو الجلال ولا يزال الهى استمداد واستعانه نموده وعاجزانه از درگاه أو توفيقات ربّانى ويرا مىخواهيم ، تا اين نويسندهء مفسّر را بنعمت هدايت ورشد وتأييد در نيل بحقيقت اين مباحث سرافراز كرده وبهرچه موجب سعادت وفلاح وخير وصلاح ميباشد رهنمون شود واز هرچه خطا وناصوابست ، بمنّت عميم وكرم ورحمت عظيم خويش محفوظ ومصون دارد ، وگرنه بقول شاعرى عارف :
إذا لم يكن عون من اللّه للفتى * فأكثر ما يجنى عليه اجتهاده
نخست بايد دانستكه بهشت ودوزخ ، ثمرهء رضا وغضب الهى بوده وهريكرا سه مرتبه متصوّر است : امّا نخستين درجات غضب ، مقتضى حرمان وقطع امداد علمي از مغضوب ميباشد ، زيرا جهل وهواي نفس وشيطان بر أو تسلّط دارد ؛ ليكن هريك از موارد مزبور براي مدّتى معلوم وموقّت است كه علم آن مختصّ بخدا بوده ، در برخى از نفوس قبل از نفس آخر زندگى ودر بعض ديگر تا آخرين نفس در جهل وتسلّط شيطان وهواي نفس باقي مانده ، ودر مرتبهء دوّم ، غضب شامل دنيا ومقدارى از آخرت ميگردد ؛ ليكن تا موقع دخول در جهنّم وفتح باب شفاعت شفعاء وآخر مدّت حكم غضب وتحمّل عذاب ، عبارت از ظهور حكم أرحم الرّاحمين پس از منتفى گرديدن حكم شفاعت شافعان ميباشد ؛ ومرتبهء سوّم ، مقتضى ابدى بودن ودوام حكم تبعيد براي