فصل سوّم تحقيق در نعمت حقيقي وصورت وروح وسرّ آن
برخى از مفسّران ، واز بزرگترين آنان صدر الدّين قونوى ، كريمهء :
« صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ »
را تعريف صراط مستقيم در آية مورد تفسير پيشين دانسته وگويد : اين ربط وتعريف از باب ردّ العجز على الصّدر در علم بلاغت است كه در سخن علماء عروض وفصيحان بكار ميرود وبيشتر در صنايع شعري مورد استفاده واقع ميگردد . بدين معنى كه يك يا دو ويا سه كلمهاى كه در صدر بيت ودر مصراع نخست آمده ، عينا در مصراع دوّم بيت نيز خواهد آمد وچون در كريمهء مورد تفسير
« اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ »
كلمهء صراط بجاى صدر در شعر آمده است ؛ عين آن در آيهء بعد ، در محلّ عجز نازل گرديده . البتّه اگر ايندو كريمه دو مصراع از يك بيت شعر الهى باشند ، اين نظر صدر الدّين قونوى صحيح است ؛ ولى چون شعر نيست ودو آيهء جدا از يكديگرند ، بكار بردن « صدر » و « عجز » براي موارد منثور جايز نيست ؛ زيرا كلام قرآني اگرچه بصنايع بلاغى وقواعد أدبي آراسته است ؛ ليكن نه سخنان رسول خدا شعر بود ونه قرآن حكيم وبهمين دليل اگر مواردى از آيات كتاب اللّه با موازين شعر وأدب تطبيق كند ؛ چون أصل آن شعرگونه نيست ؛ بكار بردن اصطلاحات شاعرانه نيز مانند صدر وضرب وعجز وقافيه وغيره هم در كلام منثور جائز نميباشد ؛ بويژه كه اصطلاحات مزبور خاصّ شعر است ونه نثر ، مگر از باب تشبيه كلام منثور بمنظوم .
بارى ، عارف قونوى در « إعجاز البيان » آيهء مزبور را بمنزلهء پرسش مقدّر ربّانى قرار داده وگويد : مانند اينستكه زبان ربوبي ، آنگاه كه عبد ميگويد :
« اهْدِنَا الصِّراطَ »
ميپرسد :