محقّق باشد ، چنين نعمتي در جنب عذاب آخرت همانند قطرهايست در مقابل اقيانوس ونميتوان آنرا نعمت بمعناى واقعي وحقيقي دانست ؛ وفىالمثل كسيكه سمّى را در حلوا كند ، شايسته نيست كه بنفع حاصل از حلواى مسموم ، نعمت گفت ؛ زيرا نفع ناچيز آن در قبال ضررش بسيار كم وغير قابل اعتناء است ؛ ونعمت دنيا از حيث نفع براي كافر مصداقى بارز از مفهوم مزبور بوده ونبايد آنرا بلفظ نعمت ناميد ؛ بدانگونه كه نفعي در حلواى مسموم براي خورندهء آن نبوده وبرعكس مرگ متنعّم حتمي است .
امّا آنانكه گويند : نعمت كافر آنهم بنحو بسيار زياد بر خداوند تعالى است ؛ به آياتي از قرآن حكيم احتجاج كردهاند ؛ از قبيل اين آية :
يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً
ولذا در مقابل چنين نعمتي - فراش زمين وبناء آسمان - أطاعت وعبادت حضرت حقّ واجب بوده وكريمهء :
« كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ »
در معرض امتنان از نعمت حيات وشرح آنست ؛ وچون شكر چنين نعمتي بس بزرگ از كمتر كسى ممكن است ، فرمايد :
« وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ »
كه اگر نعمتي بر جميع بندگان خدا از مؤمن وكافر حاصل نمىآمد ، شكرانهء حصول آن معنى نداشت ؛ ولى مراد از كريمهء مورد بحث وتفسير ، نعمتي است كه از هدايت بندگان بر صراط مستقيم حاصل ومحقّق ميباشد ؛ زيرا فحواى معنى ومفادّ آية راجع بهدايت عباد است بر صراط مستقيم قرآن ورسول أكرم وائمّهء معصومين - صلوات اللّه عليهم أجمعين - ونه هر نعمت دنيوي ديگر كه تعداد آنها بيشمار بوده واز حدّ احصاء خارجند . يعنى خداوندا ما را در عبادت خود أعانت كن وبصراطي مستقيم رهنمونى فرما كه بر بندگان صالح وشهداء وصدّيقين وأنبياء ورسل وائمّه - عليهم السّلام - انعام فرمودى ، بجز صراطي كه مغضوبان وضلالتيافتگان از راه تو بر آن روانهاند ؛ پس بالمآل جميع نعمتهاى دنيوي واخروى ، اعمّ از مادّى ومعنوي وظاهري وباطني از جانب حقّ وبنابر ارادهء تعالى اوست ؛ حال اگر برخى ويا بقول آيهء مباركه ، بسيارى از بندگان خدا در مقام شكرانه قرار نداشته وبسپاس ونيايش وستايش حضرت مريد وقادر وخلّاق ورزاق منّان نپرداختهاند ، از دايرهء شمول مخلوق ومرزوق ومتنعّم بودن خارج نشدهاند ؛ ودر نتيجة بقول سعدى ، سخنور عاليقدر شيرازي :
قسمت خود مىبرند ، منعم ودرويش * روزى خود ميخورند ، پشّه وعنقا
از در بخشندگى وبندهنوازى * مرغ هوا را نصيب ، ما هي دريا