أجابت دعاء ترديدى نيست ؛ امّا در تحقّق خارجي موضوع دعاء ، امر صلاح وناصواب عبد واينكه تحقّق عيني دعاء بزيان داعى است يا بصلاح وسود أو ؛ بايد اين مسئله را بعلم ومشيّت وارادهء حضرت حقتعالى وانهاد ، واز خداوند يكتا خواست كه اگر موضوع دعاء بصلاح عبد داعى است باجابت وتحقّق موضوع آن در خارج مقرون گردد ، واگر نيست ، هرچه بمصلحت سائل وداعى ميباشد ، تحقّق يابد ، زيرا بسا موضوعات وموارد درخواست عبد داعى ، با صلاح دنيا وآخرت أو يا نزديكانش مغايرت وناهمسويى دارد ، وبالنّتيجه رأفت الهى ورحمت رحماني ورحيمى أو ، تحقّق آن موضوعات وخواستهها را براي داعى ناآگاه از حقائق غيبى منتفى كرده وبتعبير ديگر ترتيب اثر خارجي وعيني را از دعاء برميدارد وأمور يا چيزهاى ديگرى كه بمصلحت دنيا وآخرت وسود مادّى يا معنوي شخص داعى وسائل است ، جايگزين آن ميكند .
بخش چهارم - ادّلهء موافقان ومخالفان دعاء
اين بخش را در دو مبحث مورد تحقيق ونقد قرار داده وسرانجام بداورى در بين ايندو نظريّه ميپردازيم :
مبحث نخست ، ادّلهء موافقان دعاء :
بيشترين دانشمندان وأهل معرفت ومتألّهان عقيدة دارند كه بزرگترين عبادت انسان دعاء بوده ودر اثبات تأثير ولزوم واهميّت دعاء بوجوهى از استدلال پرداختهاند . 1 - صريح آيات قرآني ، مانند :
« ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ »
دليلي نقلي از كلام خداوند تعالى بر كرامتي بزرگ براي مسلمانان است كه بدون هيچ واسطهء بشرى ، ميتوانند حوائج دنيوي واخروى خود را بطور مستقيم از حضرت حقتعالى طلب كنند ، در حاليكه جميع أمم غيرمسلمان حاجات خود را بواسطهء أنبياء خويش از خدا درخواست مىنمايند ، وآيهء :
وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ ، قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ ، لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ
يعنى : چون عذاب بر قوم فرعون فرود آمد ، گفتند اى موسى بدان عهدي كه پروردگار ترا با تو ميباشد ، أو را بخوان كه اگر اين عذاب را از ما دور كنى بتو ايمان مىآوريم وبني إسرائيل را با تو ميفرستيم . از مفادّ اين كريمه بالصّراحه معلوم است كه قوم موسى ، خود بدعاء از خداوند تعالى رفع عذاب را نمىخواستند وبوساطت حضرت موسى برداشتن عذابرا طلب ميكردند ؛ ودر كريمهء ديگر :
« قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما لَوْنُها ؟ »