له همم لا منتهى لكبارها * وهمّته الصّغرى أجلّ من الدّهر
وجود انسان از حيث نشئه وقواى ظاهر وباطن ، مشتمل بر صفات واخلاق وأحوال وكيفيّات طبيعي وروحاني است كه هريكرا دو طرف افراط وتفريط وحدّ وسطى در ميان ايندو ميباشد كه رعايت آن موجب كمال بوده وآيات الهى بسيار دليل بر ثبات قدم در اعتدال ورعايت حدّ وسط است ، از جمله :
« وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ ، وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ »
و
« لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها ، وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا »
چنانكه در سلوك وسير إلى اللّه نيز بأمر وسط در بين بخل واسراف ، وجبن وتهوّر ، ونخوردن وپرخورى ، ونيز در علم بلاغت ، رعايت بين اطناب وتطويل مملّ با اختصار وايجاز مخلّ ، ودر اخلاق ، توجّه بسيار بزن ويا دورى واجتناب از أو ، ويا غلبه دادن قواى روحاني بر قواى طبيعي وعكس آن ، مذموم بوده واز نظر شارع مقدّس ، خلاف فرمان خدا باعتدال وميانهروى واستقامت وثبات در اين صفت است ؛ كه خاصّ صراط مستقيم بوده ودر أخبار الهى وخبر دادن از حقايق ، بطور مؤكّد مورد توصيه قرار گرفته است ؛ بطورى كه حتّى در مسائل احكام فقهى نيز مورد توجّه وتأكيد فقهاء شيعه واقع گرديده است ؛ چنانكه عمر بن الخطّاب بصوت بلند نماز ميخواند وبرعكس أبو بكر بصوتى خفيف وپست ، آنگاه پيامبر أكرم بعمر فرمود : « اخفض من صوتك قليلا » وبه أبو بكر امر كرد : « إرفع من صوتك قليلا » وبالأخره بايد دانستكه شريعت حقّه متكفّل بيان استقامت در حفظ اعتدال وثبات در رعايت اعتدال درهرحال ومقام وموقعيّت ميباشد ، وفىالجمله بايد متوجّه بود كه وجود انسان نسخهاى جامع از جميع عوالم بوده ودر أو از هر عالم ومرتبه ودرجهاى ، أمرى است وبلكه با هرچيزى داراى نسبتي ثابت ميباشد ، ولذا أحسن تقويم بودن أو مقتضى رعايت اعتدال وثبات در آن وحفظ امر بينالأمرين ميباشد ، كه عين هدايت بصراط مستقيمى است كه مطمح نظر ومطرح شارع مقدّس درهرحال وصفت واخلاق وكيفيّات طبيعي وروحاني ميباشد ؛ چنانكه در كريمهء قرآني نازل است :
« وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا ، وَكانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً »
ودر سورهء والنّجم كه خدا در أحوال وأوصاف رسول خدا ( ص ) به بيان حقائق وجودي آنحضرت پرداخته است ، فرمايد :
« ما زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى »
يعنى نه ديدهء نبىّ بزرگوار اسلام خيره گشته وبخطا ديد ونه از حدّ درگذشته يا به انحراف گراييد ؛ يعنى آنچه ديد در حدّ اعتدال وميانه بود ؛ وپيامبر أكرم در هدايت شخصي كه از آنحضرت