فصل نهم مراتب هدايت ومهتدى از نظر عرفانى
عارف وارف ، صدر الدّين قونوى در « اعجاز البيان » خود ، هدايت بصراط مستقيم را داراى سه مرتبه ميداند كه عبارتند از : مرتبهء عامّه كه شامل استقامت مطلق است ، وهيچ سعادتى در اين مرتبه تعيّن نخواهد يافت ؛ ومرتبهء وسط كه مربوط بشرايع حقّهء پروردگارى بوده وبامّتهاى سابق وگذشته ، يعنى از زمان آدم تا بعثت رسول خاتم را شامل است ؛ وبالأخره هدايت در مرتبهء سوّم ، خاصّ شريعت محمّدى ( ص ) ميباشد كه جامع وفراگير بوده وبر دو قسم است : قسم نخست ، آنچه محمّد ( ص ) در آوردن آن منفرد ومخصوص است ، وأنبياء ديگر را از چنين هدايتي بهرهاى نيست ؛ وقسم دوّم ، آنچه كه در شرع أو مقرّر گرديده واز احكام شرايع گذشته گرفته شده است .
مراد از استقامت مطلقه كه در صراط مستقيم ملحوظ است ؛ حدّ اعتدال وثبات بر آن ميباشد كه پيامبر أكرم ( ص ) در پاسخ يكى از أصحاب فرمود : « قل آمنت باللّه ثمّ استقم » پس بايد اوّل ايمان داشت وسپس برداشتن آن استقامت وثبات ورزيد ، ودانست كه حفظ اين حالت مشكل وبسيار عزيز بوده وتلبّس بحالت اعتدال حقيقي وپايدارى در نگهداشت آن كارى آسان نيست وبهمين ملاحظه آنگاه كه كريمهء
« فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ »
بر رسول خدا ( ص ) نازل گرديد ، واين آية در سورهء هود واقع است ؛ آنحضرت فرمود :
« شيّبتنى سورة الهود » يعنى فرمان خدا باستقامت وثبات رأى وعقيدة وعمل وآنچه در اين سوره بر من نازل گرديد ، مرا پير كرد ؛ واين سخن از پيامبرى است كه بقول ابن عربى طايى :