متحرّك بسوى كامل شدن است ؛ وبا پنهان شدن در خاك وجذب آب وموادّ خاكى ، از زمين روييده وداراى ساقه وبرگ وثمرى همانند همان حبّه ميگردد ؛ سرانجام اين ثمر نه عين همان حبّه ، بلكه شبيه حبّهء اوّل است ونه جز آن ، واگر مأكول حيوان يا انساني شد ؛ بكمال مورد درخواست ذاتي خود ميرسد ، وگرنه بمنظور تكثير نوع در زمين كاشته گرديده وبارور ميشود ؛ ودر مرحله ومرتبه ودرجهاى از آغاز تا فرجام بحركتى استكمالى هدايت ميگردد كه تكويني وبسوى مبدء خويش بوده وبغايت اصلى خود رجوع ميكند ؛ وحال حيوان نيز چنين است وكريمهء :
« ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها ، إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ »
وبطور كلّى در عموم معدن ونبات وحيوان ميتوان بمفادّ آيهء :
« قالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى »
استشهاد كرد .
امّا در خصوص انسان حقيقي ونه صوري - كه داخل در بهائم ودواب بوده ودر مباحث پيشين بذكر آن پرداخته آمد - بايد گفت كه أو غايت اصلى ونهايت مقصود از جميع خلائق وأكوان وآفرينش موجودات تكويني است ، ولذا همهء موجودات مترتّب بر وجود أو بوده وبتعبير ديگر نشئه مواليد وآباء وامّهات ميباشد ؛ ومنازل سير صعودى أو بسوى خداوند متعال واقع در نصف دايرهء امكان صعودى است كه برعكس قوس دايرهء نزول بوده ومبدء ومعادى جز خداوند تعالى نداشته وأو مهدى ومنعم انسان است ؛ واز آغاز امر تا پايان عهد بر وفق مشيّت أزلي حركت كرده وبسياق حكمت الهى تا غايت آن مورد نظر حقّانى ميباشد ؛ وبهمين مناسبت طبق ارادهء منبعث از علم أزلي ، در مقام علم اعلاى عقلي وسپس لوح نفسي در نزول وبالأخره در مرتبهء طبيعت ، باعتبار ظهور حكم آن در أجسام وپس از آن در عرش محدّد الجهات زماني ومكاني كه مستواى اسم الرّحمن است ؛ وبعد از آن در كرسي مستواى اسم الرّحيم ودر نزولات ديگر ، در آسمانهاى هفتگانه وعناصر ومواليد ، بحركات خود ادامه ميدهد وبتوفيق هدايت ومزيد اعتناء واهتمام تمام ، در هر عالم وحضرت بحسن رعايت مرور كرده وبخدمات أهل آن عالم مخدوم ميگردد ، وجميع موجودات ومخلوقات هر عالم ومرتبه ، بخدمت ومشايعت وامداد أو برخاسته وبحسن تلقّى از انسان كامل ميپردازند ؛ واگر عنايت الهى در كلّ عوالم ونشآت علوي همراه ومواظب آدمي نباشد ، در هر مرتبهاى براي أو امكان تعويق وانحراف موجود بوده ودر برخى از أفلاك نسبت به باقي ديگر تعويق وانحراف بيشتر است ، ولى حكم اعتدال جمعى وصورت صراط