هر درجهاى از هدايت را حقيقتي معيّن ميباشد ؛ كه نه تكرارپذير است ونه تحصيل حاصل . پس ميتوان آنرا همانند كريمهء :
« رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ »
دانست كه هرگز خداوند تعالى حكمي جز بحقّ نميكند ، وهر حكم بحقّى نيز در مرتبه ومورد خود بوده وحكمي ديگر نه تكرار است ونه تحصيل حاصل ، كه « لا تكرار في التّجلى » و « انّ اللّه لا يتجلّى في صورة مرّتين » . وجه سوّم اينكه نفس دعاء ، عبادتي شريف بوده و
« اهْدِنَا »
نيز كه فعل امر است ، در معنى دعاء بكار رفته واز همان شرافت ذاتي برخوردار ميباشد ، كه نوعي از اظهار انقطاع از خلق بخالق بوده وبراي شخص داعى دربردارندهء مصالحى از قبيل خضوع وخشوع وتذلّل ولينت قلب وتبتّل بسوى حقّ وأمور خيريّه وپسنديدهء ديگرى را شامل است ، ولذا هميشه بايد ازدياد آنرا در استعانت از حضرت حقّ طلبيد . وامّا در معنى صراط مستقيم هم وجوهى است كه مهمّترين آنها عبارتند از : كتاب اللّه واسلام ودين اللّه ونبىّ أكرم ( ص ) وائمّهء جانشين اوست كه در مباحث وفصول پيشين بذكر آنها پرداخته آمد ؛ وامّا بمعرفت حقيقي صراط مستقيم واستقامت ومرور از آن ويا گمراهى وسرنگونى از صراط مزبور ، در حدّ شناخت كمتر كسى از أولياء اللّه واقع ميشود ، چه رسد بافراد واشخاص عامّى وغيرمكاشف ، مگر به اراده ومشيّت حضرت حقتعالى ، وبدين ملاحظه پيروان جميع فرقههاى اسلامى از اينگونه معارف حقّه برخوردارى نداشته ونخواهند داشت ، مگر اوحدىّ از رجال معرفت ومكاشفه وشهود ؛ وگرنه علم سايرين ، غير از مجرّد تصديق واذعان بوجود آن وتسليم وايمان بغيب نبوده واز بصيرت كامل بنور يقين ومشاهده محرومند ؛ والبتّه بايد دانستكه هركسى از كشف وشهود عرفانى بهرهمند نيست ، وعلم ومعرفتي در اين حقيقت حاصل نخواهد كرد وحتّى بمقدار بسيار ناچيز آنهم نائل نميشود ، مگر در حدّ كمال وقرب إلى اللّه كه آن نيز در هركسى بنحو تشكيك وشدّت وضعف فرآهم ميگردد ونه بطور يكسان ؛ پس كلّيت آن متواطى نبوده ومشكّك ميباشد .
بارى ، هدايت در مراتب أعلى وأدناى خود شامل عوالم وموجودات تكويني وتشريعي وامرى وخلقي گرديده ، از هيولاى أولى تا مرتبهء اعلاى وجودات امرى ومرسلات را در تحت شمول خود قرار ميدهد ؛ وبهمين دليل موجودات ممكنه بدو قسم قائم ومتحرّك تقسيم ميشوند ، ومراد از قائم عالم امر وقضاء وارادهء الهى است ، كه مصداق كريمهء :
« وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ »
بوده وفرشتگان مقرّب وقائم بأمر خداوند تعالى ،