3 - جمعى از مفسّران نيز كلمهء ضالّ را ضآلّ دانند ومراد از اين كلمه همان گمگشتگى در كوههاى مكّه ميباشد ؛ وبعض ديگر ضالّ را بجز « غىّ » دانسته وبفرقهايى در ميان ايندو قائلند ؛ از جملهء آنها : قول موسى است كه :
« فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ »
يعنى آنگاه كه چنان كردم از خطاكاران ويا از جاهلان بودم ؛ پس ضالّ بمعنى خطاكار وجاهل آمده ، ويكى از برادران يوسف بپدر خود يعقوب گفت :
« إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ »
يعنى همانا كه تو نسبت بيوسف در محبّت مفرط قديم ميباشى وبالمآل ضلال در اين آية بمعنى گم شدن در چيزى از فرط دوستى كه غير از گمراهى است ؛ ونيز زنى از دوستان همسر عزيز مصر گفت :
« إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ »
يعنى عشق بيوسف در تو غلبه كرده وبطور آشكارا در افراط محبت بسر ميبرى ؛ وخداوند تعالى در مورد شهادت زنان در أموال فرمايد :
« أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى »
يعنى اگر دو مرد براي شهادت نبود ، يك مرد ودو زن شهادت دهند ، تا اگر يكى از آنها فراموش كرد ، ديگرى بيادش بياورد ؛ وتضلّ در اين كريمه بمعنى فراموش كردن موضوع شهادت است ونه گمراهى .
در داستان گمكرده راهان بوستان آمده است كه :
« فَلَمَّا رَأَوْها ، قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ »
يعنى آنگاه كه بستانهاى خود را ديدند ، گفتند : راه را گم كردهايم ودچار خطا شدهايم ؛ وبطور كلّى ضلالت در آيات مزبور بمعناى « غىّ » بكار نرفته ولذا در مورد نبىّ أكرم نيز كه نازل است :
« وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى »
نه ضالّ بمعناى گمراهى از حقّ ودين خداست ونه هدايت بمعناى رهنمايى بدين راه ، استعمال شده ؛ چنانكه حضرت رسول أكرم در حديثي فرمايد : « كنت نبيّا وآدم بين الماء والطّين » زيرا پيامبر أكرم نه بت پرستيده بود ونه بجبت وطاغوت اعتقاد داشت ونه هرگز معاذ اللّه در حالت ضلالت يا گمراهى بسر برد وبقول برخى از محقّقان ، أو از نخستين أنبياء در تسميهء به نبوّت بود وآخرين آنان در نبوّت ورسالت وبعثت ؛ بنابراين ، هيچيك از معاني ضلالت ، با گمراهى از حقّ ودين الهى سازگار نيست .
4 - در مواردى نيز ضلالت بمعنى فراموشى وبقول مفسّران - هو الذّهاب عن العلم - ومتحيّر در تهيّهء وجه معاش وإمرار زندگى خود وعائله ميباشد ؛ زيرا شخص فقير ونادار نميداند كه وجه معيشت وزندگانى خود وعيال واولادش را از كجا تهيّه كند ؛ ودر اين مورد سرگشته ميماند ، واين سرگشتگى عين تحيّر اوست ؛ واز ميان أقوال منقول از مفسّران ، تنها يك مورد اينستكه محمّد ( ص ) پيش از بعثت ورسالت ، العياذ باللّه خدا را