تحصيل هدايت در صراط مستقيم ميباشند .
وجه ششم : برخى از مفسران گفتهاند كه صراط مستقيم اسلام است وجمعى آنرا قرآن دانند ؛ واين معنى درست نيست ؛ زيرا صراط مستقيمى كه خدا بر پويندگان وراهيان نعمت بخشيد ؛ پيش از نزول قرآن واسلام هم براي أمم وملل سابقه وجود داشت ؛ ولذا متقدّمين هم بدين صراط رهسپار بوده ومورد إنعام حضرت حقتعالى واقع گرديدهاند ؛ وچون اين تفسير صحيح نباشد ، باقي نخواهد ماند مگر صراط مستحقّان دخول در بهشت از هر امّت وملّتى از أنبياء سلف ؛ اضافهتر اينكه خداوند در كريمهء مزبور راه راست را بلفظ صراط بيان فرمود ونه سبيل وطريق ، زيرا اگرچه اين سه داراى يك معنى ميباشند ؛ ليكن لفظ صراط يادآور صراط جهنّم است ، تا انسان بخوف وخشيت افتاده ودر زندگى دنيا گرد لعب ولهو وزخارف ودلبستگىهاى دنيوي نگشته ودر طلب صراط مستقيم توحيد ومعاد كوشا باشد وحقّ تحقيق اينستكه هر صراطي كه أنبياء ورسل پوييدهاند ؛ منتهى بصراط قرآن واسلام ميباشد .
تبصرهء تحقيقى : در اينكه جميع أنبياء سلف ورسولان أولو العزم الهى مردم روزگار خود را بدين اللّه واحكام ومقرّرات آن دعوت كردهاند ، جاى كمترين ترديدى نيست ، ليكن ديانت تا قبل از اسلام در هر امّت وملّتى ، متناسب با مقتضيات آنعهد وزمان ومحيط واستعداد ونوع حوائج ومطالب ومرسوم ونقص وكمال آن مردم وامّت بوده است ؛ بنحوى كه در مردمان ساكن در سرزمين ومحيط ديگر ، چيزى غير از آن بوده وهمچنين هر قوم وطايفه وملّتى بأوضاع عهد وروزگار خود مأخوذ ومسؤول بودهاند ؛ امّا جميع مقرّرات واحكام الهى در هرزمان وبوسيلهء هر نبىّ ورسولي ، جزئي از موازين اسلام ومقرّرات واحكام ورسوم دين اللّه بوده كه خداوند متعال با ارسال رسل وأنبياء عظام ، مردمان آن عهد ويا هر خطّهء موردنظرى را به اجراء وعمل واعتقاد بتكاليف آن دين ومذهب فرمان داده است ؛ بنابراين ، هر دين وحكم وشريعت ومذهبي كه در هر عصر وزمان ويا در هر طايفه وامّتى از أمم جهان ظهور كرده است ؛ جزئي از دين اللّه واسلام بوده كه برحسب طاقت ومناسبات ومقتضيات آنروزگار از جانب خداوند تعالى فرستاده گرديده وعمل به احكام آن ، عين عمل بدين اللّه واسلام ميباشد ؛ ولذا اينكه فخر رازي در تفسير خود گويد : « ومن تقدّمنا من الأمم ما كان لهم القرآن والإسلام » بنظر صحيح نميرسد ، زيرا اگرچه قرآن واسلام ، كتاب ودين أنبياء ورسل سلف
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 930
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٩٣٠