مكروهات ، كه در اين موارد با أصحاب يمين اتّفاق نظر ووحدت دارند ؛ ونقطهء اعتلاء اين گروه در ورع بسيار - امّا شرعي - وزهد بىشمار در أمور غيرنافع در معاد وتورّع سرشار از آنچه موجب إضرار در امر ديانت آنهاست ؛ بوده كه البتّه اين جماعت بالذّات وبالفطرة باعمالى دست ميزنند كه در عبادت مرجّح نموده وهيچگاه از موجبات تقرّب بحقّ غافل وفارغالبال نيستند .
بديهي است كه هيچيك از سابقين مقرّبين ؛ يا أصحاب يمين بحقيقت مرتبه ومرحلهء كمالى خود در سلوك إلى اللّه نخواهند رسيد ، مگر با نيّت بهردو اصطلاح عرفانى وشرعي آن وبهمين جهت ما لطيفهء مربوط به نيّت را مقدّم بر لطايف ديگر در معنى
إِيَّاكَ نَعْبُدُ
و
نَسْتَعِينُ
آورديم ، تا خواننده به اهميّت نيّت قرب إلى اللّه پىبرده ودر عبادات خود بصحّت آن اهتمام ورزد .
لطيفهء ششم :
برخى از مفسران مانند أبو الحسن جرجانى ؛ عبادت را اسمى دانند كه شامل افعال قلوب وجوارح بوده وگويد بر عابد واجب است كه نخست بخشوع وخضوع صادقانه پردازد وسپس قصد أو از عبادت ، جز پرستش معبود حقيقي نباشد ونيّت خود را در اين منظور از شوائب وآلودگيها بدور دارد وافعال أعضاء وجوارح را بر وجه مشروع ومورد امر وپسند شارع بانجام رساند وبترك محرّمات گفته وبتبع آن از مكروهات نيز اجتناب نمايد ، وبگاه عمل بطاعات از توجّه بمندوبات ومستحبّات نيز نپرهيزد ؛ امّا بعضي ديگر از مفسّران ، علاوهبر افعال قلوب وجوارح ؛ عبادت بلسان وگفتار را نيز مورد توصيه قرار دادهاند ، كه البتّه درنظر جرجانى افعال زبان وگفتارى ، داخل در افعال جوارح آمده است ؛ چه زبان هم از جوارح آدمي است ولذا بحثي جداگانه براي آن عنوان نكرده ؛ ليكن ابن قيّم احكام خمسهء تكليفي را كه عبارتند از واجب ومستحبّ وحرام ومكروه ومباح ؛ براي هريك از قلب وجوارح وزبان لازم دانسته وآنچه وجوب آن بر قلب مورد اتّفاق است ، عبارتند از : اخلاص وتوكّل ومحبّت وصبر وإنابه وخوف ورجاء وتصديق جازم ونيّت صحيح ونيّت را نيز داراى دو مرتبه ميداند : يكى تمييز عبادت از عادت وديگرى تمييز مراتب عبادت بطوريكه بعضي از مراتب مزبور از ديگرى ممتاز گردد ودر فرق ميان صدق واخلاص گويد : عبد بگاه عبادت داراى طلب ومطلوبى است ؛ اخلاص يعنى توحيد مطلوب وصدق يعنى توحيد طلب ودر تعريف بيشتر ايندو بايد دانستكه اخلاص عبارت است از منفرد بودن مطلوب است وصدق در