لساني ، مانند نطق بشهادتين وتلفّظ أذكار وتلاوت قرآن وصحّت بيان در ألفاظ عبادي وردّ السّلام وگفتن نهىآميز منكرات وتشويق بمعروفات ومذاكرهء علمي وبحثي وتوابع ديگر اينها ميگردد .
امّا در مقابل تكلّم وتلفّظ در مواقع لازم ومورد توصيه ؛ گاهى منع زبان وحفظ لسان از گفتن وتفوّه بكلمات وامتناع از اظهار وبيان نيز عين عبادت بوده وعابد بايد از سخن گفتن بپرهيزد ، مانند شهادت دروغ وصرف هر دروغى وتلفّظ بكلمات فحشآلود بر وفق أوضاع شرعي وعرفى جوامع وانسانها ، وبطور كلّى بايد دانستكه حركت زبان در هردو طرف نيك وبد ، داراى يك حكم نبوده واز راجح ومرجوحى حكايت دارد ، وبطوريكه منقول است ، هرگاه ابن آدم ، شبى را بصبح ميرساند ، كلّيهء جوارح وأعضاء بتكفير زبان آدمي پرداخته وگويند « إتّق اللّه ؛ فإنّما نحن بك ؛ فإن إستقمت ، إستقمنا وإن أعوجت أعوجنا » وبيشترين موارديكه عاصيان در جهنّم مىافتند ، از زبان آنهاست ؛ وبهمين دليل بايد در مقام بررسى گفتار ونيك وبد آن برآمده ودانست كه ملاك سلامت وصحّت ونيكويى سخن ، نه همين فصاحت وبلاغت ظاهري در علوم أدبي است ؛ بلكه ميزان اصلى رضايت خدا ورسول وانطباق آن با معيارهاى ديانت حقّه وشريعت عادله بوده واگر انسان بگاه تكلّم برعايت اين موازين پردازد ، آنرا راجح خوانند وگرنه مرجوح بوده وهيچيك از جوارح وأعضاء از شرايط زبان واحكام لازم الرّعايهء آن برخوردار نبوده وتنها در يك مورد زبان آزاد است ، وآن در أمور متساوي الطّرفين از حيث راجح ومرجوح بوده وبمباح موصوف است ؛ وگرنه حركت زبان در هر مورديكه نفعي را دربرنداشته وبعائدى نرسد ؛ يا از محرّمات است ويا مكروهات كه اجتناب از آنها لازم بوده ودر هر مورد كه شامل نفع وضررى نيست ، چيزى جز سخنان يافه وگزاف وپرگويى نخواهد بود كه اين نيز از نظر شارع مقدّس زشت ومكروه است ؛ وباقي نميماند جز موارد توصيهء ديانت فخيمه وشريعت حقّه كه در جميع أوقات لازم الرّعايه مينمايد ولذا برخى گفتهاند كه در حركت زبان بايد چند برابر حركات جميع أعضاء برعايت شرايط پرداخته وهرگاه حركتي از آن مورد حاجت دنيوي واخروى است ، بايد بنهايت دقّت در كاربرد ألفاظ توجّه شود ، تا ضدّ مطلوبرا ببار نياورده ومضرّت آن آتشى در خرمن دنيا وآخرت آدمي نيفكند ؛ وبويژه در أداء شهادات وحقوق النّاس كه مال وناموس وشرف وجان واعتبارات ديگر انسانها را در معرض
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 914
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٩١٤