بگاه عبادت ملحوظ ومنظور نداشته واز تصوّرات وأوهام بپرهيزد ؛ وگرنه فرقى در ميان پرستش وهمآميز حقّ با عبادت أصنام وبتها نبوده وعابد بحقّ پرستش خداوند متعال نائل نشده است ؛ زيرا هرچه جز حضرت واجب الوجود ، صنم وبت ووثن است ؛ اگرچه صور ذهني وأوهام عابد باشد ؛ ومراد از خبر معروف : « المرء بما نوى » اهميّت نيّت است كه مرتبهء كمال ودرجهء قرب آدمي را بدان مىسنجند ؛ وچون تحقّق اعمال را به نيّات شناسند ؛ لزوما بايد دانست كه نيّت در لغت بمعنى قصد بوده وگفتهاند : نوى ينوى نيّة ، أي قصد يقصد قصدا ونيز برخى از محقّقان نيّت را بمعناى انبعاث وبرانگيختن قلب بسوى اغراضى دانند كه حالا ومآلا موافق جلب نفغ ، ودفع ضرر باشد ؛ وامّا نيّت از نظر شرعي عبارتست از قصد طاعت وتقرّب بخداوند تعالى در ايجاد اعمال ديني وتكاليف مذهبي از قبيل نماز وروزه وغيره ؛ وقاضى بيضاوى آنرا عبارت از ارادهء توجّه بسوى افعالى ميداند كه در ابتغاء وجه اللّه وامتثال حكم أو بكار ميرود ؛ ولذا گويند كه نيّت در انجام فعل تحقّق مىيابد ونه در ترك آن ، ولى حقّ تحقيق اينستكه اگر ترك بمعنى عدم الفعل باشد ، نيّت در آن معنى ندارد ، امّا اگر مراد از ترك فعل ، عبارت از نهى شرعي در ارتكاب افعالى باشد ، نيّت در عدم انجام منهيّات ، بمعنى كفّ نفس آمده كه فىالحقيقه گونهاى از فعل درشمار مىآيد .
در اهميّت نيّت در انجام دادن گناه ومعصيت ، بايد دانست كه اگر دو مسلمان بجنگ با يكديگر پرداخته وهريك در قتل ديگرى قاصد وداراى نيّت باشد ، ليكن يكى از آندو موفّق بقتل ديگرى گردد ، قاتل ومقتول هردو در آتش دوزخند ؛ وحديثي از حضرت رسول أكرم روايت شده است كه : « إذا تواجه المسلمان بسيفهما ، فالقاتل والمقتول في النّار ؛ قالوا : هذا القاتل يا رسول اللّه ، فما بال المقتول ؟ ؛ قال : إنّه كان حريصا على قتل صاحبه » زيرا مقتول نيز در قتل قاتل خود قاصد بوده است وبراي تحقّق نيّت قتل ، اسلحه برداشته ، ولى موفّق بانجام دادن هدف خود كه بر آن حريص هم بوده نشده است ؛ امّا در داشتن نيّت قتل كمترين ترديدى نداشته ، النّهايه چون بقتل رسيده است ، در رسيدن بهدف خود موفّق نشده ولذا جايگاه أو نيز در جهنّم است ، وآنچنانكه نيّت در امر شرّ وبدى ، گاهى عين فعل آن درشمار مىآيد ؛ نيّت وقصد مؤمن نيز در امر خير از عمل أو بهتر ويا حدّاقل مساوى آنست ولذا اين خبر بر زبانها جارى گرديده كه : « نيّت المؤمن خير من عمله » مانند نيّت دادن صدقه بفقير ، آنگاه كه دست بجيب كرده ودر
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 907
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٩٠٧