حقيقي دارد كه خدا در قرآن حكيم بدان امر فرموده است ؛ ولذا آدمي در اين مأموريّت از جانب حقّ ، استقلال داشته وانجام تعاون بنوع وافراد آن وعدم تعاون در بديها از عهدهء أو خارج نبوده ودر اينصورت ، عدم استقلال مأمور در انجام افعال مأمور به ، وناتوانى وى از تحقّق بخشيدن بافعال وأمور مزبور ، معقول نميباشد وصدور دستوري اينگونه از جانب حضرت حقتعالى صحيح نيست ؛ ودر نتيجة آدميان در معاونت بيكديگر در أمور خيريّه وهدايت وتقوا وعدم معاونت در گناه وخصومت ، مستقلّ ومختارند ، واستعانت در افعال وأمور ياد شده از خداوند متعال موردى ندارد ، وگرنه انسان مأمور بمعاونت نميگرديد .
در بعضي از آيات ، مانند كريمهء واقعه در سورهء بقره :
« وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ »
وآيهء ديگر در سورهء أعراف :
« قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا »
مفيد اين معنى است كه صبر وصلاة باستعانت از حقّ بوده وبويژه در كريمهء :
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ »
ميتوان بحقيقت آن نائل آمد ؛ ومستعين را مرتبهء عبد ومستعان را مقام ربّ دانست ؛ چنانكه آيهء نازله در سورهء أنبياء فرمايد :
« وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ »
وبهمين دليل بايد يكى از ايندو أمر را بمنصّهء تحقيق وبكرسي ثبوت نشاند ، واگر امر ثالثى نيز قابل اثبات است ، بنحوهء استدلال آن واقف گرديد .
بديهي است كه عقيدهء معتزله بر اختيار مطلق وباور اشاعره بر جبر مطلق وحتّى نظريّهء متكلّم أهل سنّت قاضى أبو بكر باقلانى به اكتساب وانتخاب وصف فعل بخير وشرّ ونيك وبد وطاعت ومعصيت ، واينكه خداوند متعال آفرينندهء فعل بوده وآنچه مربوط به آدمي است ، همان انتخاب وصف آن ميباشد ، از نظر براهين وادّلهء عقلي مردود بوده وراهى در اثبات عقلي ونقلي آنها در ميان نيست ؛ واز همين قبيل است آراء بعض ديگر از معتدلان اشعرى ومعتزلي كه بحث تحقيقى هريكرا اين نگارنده در كتاب « لطائف حكمت وعرفان ، در روابط خدا وانسان » « 1 » بنحو مستوفى وكامل ، آنهم با استناد به ادّلهء عقلي ونقلي آوردهام وخواننده را بمراجعهء بهمين مبحث در فصل دهم كتاب مذكور « در جبر واختيار وأمر بين الأمرين » توصيه ميكنم ؛ چنانكه همين مبحث را در كتاب « حكمتنامه » « 2 » نيز آوردهام .
هامش
( 1 و 2 ) - تأليف غلامحسين رضانژاد « نوشين » از انتشارات سال 1380 و 1381 الزّهراء .