خداوند روزانه أو را موظّف بقرائت پنجبار نماز كرد تا در هردو ركعت نخست آندو بار بخواندن :
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ »
پردازد ، تا بدينوسيله غبار غفلت را از دل وجان أو بشويد وبقدرت وعلم وقوّهء خود تكيّه نكرده ودر هر امرى اعمّ از مادّى ومعنوي بجز لا حول نگويد ؛ وبدانگونه كه حبيب حضرت حقّ ، ورسول خاتم أو ( ص ) در اين موارد فرمود : « إنّما نحن به وله » زبان دل خود را از هرچه بجز اين گفتار بشويد .
بنابراين ، زبان ربوبيّت ومرتبهء ربّ در شناساندن عبد بدين معنى است كه ويرا از اعتقاد به استقلال در هردو جهت عبادت واستعانت برهاند واين از غايت عدالت حقّ است تا بندهاش را بجود وفضل ونعمتهاى بىحساب واحسان خود متنبّه وآگاه فرموده ؛ وويرا براهى رهسپار كند كه بتكميل صورت احسان وفضل وجودش دربارهء عبد بيانجامد وبكمال اعتدال مطلوب برساند ؛ چنانكه در كريمهء مباركه فرمايد :
« إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ ، وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها »
واين حسنهء دو چندان ، در آيهء ديگر به اجرى بسيار عظيم در پاداش عبادت وأطاعت عبد از حضرت حقتعالى است كه فرمود :
« وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً »
پس چنين اجرى از شمول رحمت وجود وفضل واحسان اوست ، وبقول شاعر :
با شوق تو ، هر مورچه ، رازي دارد * با عشق تو ، هر سوخته ، سازى دارد
اى خالق ذو الجلال ، نوميد مكن * آنرا كه ، بدرگهت ، نيازى دارد
لامعهء سوّم :
فخر رازي در تفسير خود بر كريمهء مورد نظر عقيدة دارد كه قدرت آدمي مؤثّر در فعل نيست ، مگر با داعيهء جازم ؛ واعانهء مورد طلب عبد از حقّ ، عبارت از خلق داعيه در نفس طالب ومستعين بوده وازالهء آن موجب عدم تحقّق فعل ميباشد ودر اين نكته لطائفى است كه به بيان آنها مبادرت ميشود ، ولذا نيّت استعانت بر فعل وعمل آنگاه مستحسن است كه پيش از شروع در فعل وعمل باشد وناظر بدين معنى است كه در آيهء مورد تفسير فرمايد :
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ »
وپس از آن
« إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ »
وحكمت اين تقدّم وتأخّر از وجوهى قابل تأمّل است : نخست اينكه نمازگزار ميگويد : بعبادت آغاز كردم وپايان آنرا از تو - ربّ العالمين - ميخواهم ؛ پس مرا با موت ومرض وقلب دواعي جازمه از اتمام آن محروم مكن . دوّم اينكه گويى انسان ميگويد : خداوندگارا من بنفس خود بدرگاه تو آمدم ؛ بجز اينكه مرا قلبي است كه از من ميگريزد ؛ پس از تو در احضار وبازگرداندن آن استعانت ميكنم ، وبهمين دليل است كه پيامبر أكرم ( ص ) فرمود : « قلب