أهل تحقيق وتتبّع وحكماء راسخ را عقيدة بر اينستكه جز بعصمت وحفظ الهى ، گزير وگريزى از معاصي نبوده وهيچ قوّت وارادهاى بر طاعت حقّ ، جز بتوفيق أو متصوّر نيست ؛ ودر اثبات اين معنى بدلائلى عقلي ونقلي مبادرت نمودهاند كه اينك در تحت چند لامعه مورد تدقيق وتطوّر قرار خواهد گرفت :
لامعهء اوّل :
قادر بر ايجاد فعل ، بر ترك آن نيز قدرت دارد ، وانتخاب يكى از ايندو جز برجحان يكى بر ديگرى بحصول نپيوندد ، وترجيح فعل بر ترك ويا برعكس ، نيازمند بمرجّحى است كه از عبد مفتقر نبوده وبايد آنرا از ذات حقّ شناخت ؛ وگرنه عبد در امتياز يكى از ايندو بر ديگرى وايجاد آن ناتوان است ؛ واز سوى ديگر بايد دانستكه جميع خلايق بالفطرة ، طالب دين حقّ واعتقاد صحيح وصادقانه ميباشند ؛ در حاليكه همگى در قدرت وطلب وخواستن ، متساوي بوده وبفرض اختلاف آنها ، بتفاوت بسيارى از يكديگر ممتاز نيستند ؛ پس اگر يكى بدرك حقّ نائل آمده وديگرى محروم ميماند وسه ديگر بمرتبهاى ناچيز از آن ميرسد ، اين فوز عظيم ودريافت قابل تكريم أو جز به أعانت حق واستعانت عبد نبوده وفاقد شيئى معطى آن نخواهد شد ؛ ونيز قابل غور وبررسى است كه انسان چيزى را در مدتي مديد طلب ميكند ، وبا همهء كوشش وغايت سعى خود بدان دسترسى نمىيابد ؛ سپس بگاه ديگر ويا در وقتي كه بهيچوجه بدان مطلوب ومنظور نمىانديشد ، بطور ناگهانى بمقصود پيشين خويش دست يافته وبدان ميرسد ؛ در حاليكه داعيهء وصول آنرا از دست داده وشايد بدواعى معارض ديگرى متوجّه گردد ، وهمين امر جز بخواست خداوند متعال واراده وقدرت أو محقّق نخواهد شد ؛ ولذا ميتوان از اين واقعات به اعانهء حق بعبد واستعانت حقيقي عبد از حقّ پىبرد ودانست كه تحقّق هر فعل وعمل وأمرى ، جز به استعانت از حضرت باريتعالى وكمك وتقدير وارادهء أو ، آنهم در موقع وزمان مقتضى ، امكانپذير نيست وبقول شاعر :
چو پيش از وقت ؛ در كارى شتابى * ز جستوجو ، بجز حرمان نيابى
نشان ميوه پيدا نيست ، بر شاخ * ميفكن سنگ ، سوى شاخه گستاخ
لامعهء دوّم :
غرض از آفرينش خلق ، چيزى بجز عبادت حقّ نيست ؛ وعبادت نيز بدون معرفت حقيقي ؛ امرى عبث وبيهوده بوده وبر انسان واجب است كه نخست بشناخت تحقيقى حقّ پردازد ؛ سپس دل وجان وتن را بعبادت أو برگمارد ؛ ودر كسب همين معرفت هم ، عقل ونفس را يكجا بخدا سپارد ؛ تا بمصباح سعادت ابدى راه خود را