بخش دوّم تفسير إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
حكم ايّاك همان است كه در تفسير
إِيَّاكَ نَعْبُدُ
گفته آمد ، ودر اين مبحث بايد دانستكه تفسير ايندو بروى هم عبارت از اجلال وتعظيم معبود بر وجهي است كه بدون عبادت واستعانت در جميع أمور وافعال ونيّات خالصه از حضرت حقتعالى هيچ عمل وطاعت ودرخواستى از أو مقدور نبوده وكمترين توفيقي در كلّ حالات براي هيچ بندهاى ممكن الوقوع نيست ؛ وباورهاى معتزلي مذهبان در اختيار كامل بنده در صدور افعال پوچ وبدون مبنا وعقيدهء اشاعره در جبر مطلق بودن أمور واعمال سست وناروا بوده وچنانكه در مبحث قدرت حضرت حقّ مورد تحقيق دقيق قرار گرفت ، ايجاد فرع بر وجود است وچون براي اعمال وكردار نيك وبد ثواب وعقابي متصوّر ميباشد ، خالق هر فعلى خداوند متعال بوده ومباشرت در وقوع آن با عبد است ، وبقول حكيم على التحقيق حاجّ ملّا هادي سبزوارى : « والفعل فعل اللّه وهو فعلنا » بنابراين ؛ در كريمهء مباركهء مورد تفسير ، ايّاك بر هردو معنى عبادت واستعانت عبد ، مقدّم آمد ، تا خدا را منحصر در ايندو بدانيم ، واز هيچ آفريده وممكنى چيزى نخواهيم ، ولذا جبرئيل در مقام تذكّر به نبىّ أكرم ( ص ) گفت : « يا محمّد :
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
، أي إيّاك نوحّد وإيّاك نرجو وإيّاك نخاف ، لا غيرك يا ربّنا ، و
إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
على أمورنا كلّها وعلى طاعتك » ودر حديث آمده است كه حضرت رسول أكرم ( ص ) به ابن عبّاس فرمود : « إذا سألت فاسئل اللّه وإذا إستعنت فاستعن باللّه » ولذا نخست بايد حقّ حضرت حقّ را فراپيش داشت ، تا هر استعانت وحاجتي در جاى خود قرار گيرد وبمنصهء أجابت بنشيند ؛ والبتّه متكلّمان