پروردگار خود در هر فعلى از أطاعت وبجز آن ؛ حاكى از أحوالي عارفانه ميباشد كه علم وحضور آنان با مشهود ربّانى خود ايجاب كرده وبهمين دليل عمل خويش را به برترين مرتبهء شناخت وشهود وتوجّه ميرسانند .
بنابراين ، كلّ موجودات بعبادت ذاتي خود حضرت حقتعالى را پرستيده ؛ وتفاوت عبادت انساني با آنها در زائد بودن عبادت صفاتى است كه بدين ملاحظه جميع موجودات در مقام تكليف فاقد عبادت صفاتى ومقيّد بوده وداراى عبادتي ذاتيند ، واز همين معنى ميتوان برجحان وتماميّت وكمال عبادت در آدميان نسبت بكلّ مخلوقات ، حتّى ملائك پىبرد ؛ ونكتهء شايستهء تذكّر در انسان اينستكه در همين عبادت صفاتى ومقيّد است كه برخى از آدميان بسبب آن بذروهء اعتلاء وأوج اعتبار وكمال رفعت رسيده وبعض ديگر بتمرّد وطغيان نفس امّاره تسليم گرديده وبه پستترين درجات حيواني ومرتبهء بهائم تنزّل ميكنند ودر نتيجة عابدان عارف در بهشت أسماء وصفات وذات توطّن يافته وسركشان وپيروان نفس خودكام در دركات جهنّم وجحيم وعذاب بعد از حقتعالى گرفتار ميمانند ، وبقول شاعرى عارف :
از پرستش ، آن يكى بر صدر جاه * وآندگر ، از سركشى ، در قعر چاه
بندگى آمد ، محكّ اعتبار * زين محك ، پيداست هركس را ، عيار
با توجّه بدو نوع عبادت ذاتي مطلق وصفاتى مقيّد ؛ بايد دانستكه عبوديّت نيز داراى دو نوع عامّ وخاصّ بوده ، عامّ آن عبوديّتى است كه طوعا وكرها وخواهوناخواه آسمانها وزمين وجميع اهالى آنها در عبوديّت مزبور داخل ميباشند ، وكريمهء :
ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً
مؤيّد معنى آنست وآيهء :
« مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً »
نيز دليل بر آن ميباشد ، والبتّه در عبوديّت عامّ ، عصيان وسيّئه وطغيان متصوّر نبوده وهر موجود ومخلوقى بذات خود در كار عبادت اطلاقى است . دوّم عبوديّت خاصّ ميباشد كه اراده واختيار عابد در ايجاد آن دخالت داشته ونافرمانى عبد وعدم أطاعت أو امكانپذير است وكريمهء
« إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ »
مفيد معنى ياد شده بوده وأنبياء ورسل وأوصياء وأولياء مقرّبين آنچنان در اين عبوديّت مستغرقند ، كه از خود نيز بىخبرند وصفوت آدميان وزبدهء عالميان حضرت رسول أكرم خود را متّصف بهمين نوع از عبوديّت معرّفى كرده و « أفلا أكون عبدا شكورا » زبان حال اوست وبهمين مناسبت خداوند تعالى در معراج آنحضرت ؛ ويرا عبد خود دانسته
و