وبهرچيزى از ذات عابد از حيث حكم صفات يا خواصّ ويا لوازم أو ، مانند حال وزمان معيّن وآغاز وفرجام وغيره اختصاص داشته وعبوديّت أسباب كونيّه نيز مختصّ بهمين عبادت صفاتى ومقيّد بوده وخلق در اين عبادت برحسب غلبهء احكام صفات بر حكم ذات ومناسبات آن متفاوتند ؛ وبهمين دليل حكم صفات در آدمي مؤثّر بوده وانسان از آن منفعل گرديده وقهرا مجذوب آن واقع ميشود ، وبالآخرة آدمي چيزى را عبادت ميكند كه آنچيز بر أو سلطنت داشته ومنفعل از آن است ؛ ودر جهت حقانيّت همين معنى ، نبىّ أكرم ( ص ) فرمود : « تعس عبد الدّينار ، تعس عبد الدّرهم ، تعس عبد الخميصه » يعنى : بر زمين هلاكت بخورد بنده وبندى طلا ونقره وبندهء شكم ؛ امّا قاعده وضابطهء اين معنى را بايد در تأثير مطلق سرّ ربوبيّت وقبول اين تأثير مطلق را از جانب عبوديّت دانست ؛ ليكن وجود كامل بهيچوجه تأثيرپذير نبوده وآينهء تمامنماى وخوش هيأتى است كه هر صورتي برحسب آنچه در نفس خود دارد ؛ در آن منطبع ونمودار ميگردد ؛ وايندو عبادت ذاتي مطلق وصفاتى مقيّد ، در برابر رحمت وجوبي وامتنانى واقع شده وبدانگونه كه در رحمت وجوبي رايحهء تكليف ميباشد ؛ رحمت امتنانى مطلق بوده ، نه ايجابي در آن متصوّر است ونه التزامى ؛ همچنان نيز در عبادت ذاتي ومطلق ، نه تكليفي وجود دارد ونه نتيجهء امرى است ؛ در صورتيكه متعلّق امر وتكليف عبادت مقيّدهء صفاتى مورد اشاره ؛ رأفت ورحمت الهى بوده وميل انساني با احتياط وتحذير ، با يكى از صفات خود بسوى عبادت ذاتي جذب ميگردد ، وبدان ميل ذاتي ، براي يكى از صفات متناسب با ميل مزبور ، غلبهاى بر صفات ديگر حاصل آمده ؛ بنحوى كه احكام صفات ديگر آدمي مستهلك ميشوند وصفت يا صفات غالب با حفظ صحّت واعتدال مزاج روحاني ومعنوي استكمال يافته واز اجتماع واقع در بين أرواح وقواى باطني وصفات ومعاني مجرّدهء ديگر حاصل مىآيد . آنگاه بايد دانست كه عمل در هرچيز بمنزلهء جسد بوده وروح آن عبادت است ؛ پس عمل طالب ، ثواب بهشت وبجز آنست ، امّا نه بطور مطلق ؛ بلكه از حيث استناد به اصلى كه داراى مرتبهاى واحد بوده وحكمي شامل دارد ؛ وعبادت نيز معبود ميطلبد ، واز أحوال روح بوده واعمال اگرچه اختصاص ببدن دارند ؛ ليكن چه بسا كه بروح نسبت واضافه يافته وباعتبار تعلّق روح ببدن وتلبّس آن بأحكام طبيعي جسم ، اعمال مزبور بروح اختصاص يابد وبرحسب تلوّن به احكام طبيعي ظاهر گرديده وحضور عابد بصفت متناسب در مقابل عزّت
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 861
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٨٦١