عمق أحوال أو در مورد شناخت ذات تعالى صفات حضرت ذو الجلال والإكرام ، چيزى بغير از تصوير أوهام وترتيب لفّ ونشر كلام ومقال وشرح دقيق ورقيق خيال نبوده است .
لمعهء ششم :
فخر رازي گويد : أهل تحقيق عبادت را بر سه درجه شمارند : يكى اينكه عابد ، خدا را بطمع ثواب وترس از عقاب بپرستد ؛ كه چنين عبادتي از نوع نازل وساقط پرستش بوده وبتعبير ديگر معبود أو همان ثواب متصوّر است وعابد مزبور حقّ را بهانه يا وسيلهء نيل بمطلوب خود قرار داده وهركس مطلوب بالذّات وخداوند تعالى صفات را براي رسيدن بنفع ثواب يا چيزى از أحوال خلق ، وسيله كند ؛ حضرت واجب الوجود را بخسيسترين ثمني فروخته ودر اين معامله مغبون حقيقي است . درجهء دوّم عبادت اينستكه عابد بشرف عبادت نائل آمده ويا بشرف قبول وحسن انجام احكام عبوديّت وتكاليف برسد ، ويا با انتساب بحقّ ، بشرف آدميّت انتساب يابد ، والبتّه اگرچه اين درجه از پرستش حقّ برتر وأفضل از اوّل است ، ليكن بكمال عبوديّت نائل نشده وبعبارت بهتر مقصود بالذّات أو چيزى بجز خداست كه همان كسب شرف بندگى ميباشد . درجهء سوّم عبادت اينستكه عبد ، خداوند معبود را براي نيل بهردو درجهء فوق نستوده وبدين هدف ومقصود بعبادت حقّ پردازد كه خداوند متعال خالق است وأو مخلوق وعابد ، بنده است ومعبود اللّه ولازمهء ايجابي در الوهيّت ، عزّت بوده وعبوديّت مستلزم خضوع وذلّت است ، وحتّى برتر از اين ؛ نوع عبادت حضرت علىّ أمير المؤمنين - عليه آلاف التّحيّة والسّلام - است كه فرمود : « الهى عبدتك لا طمعا بجنّتك ولا خوفا من نارك ؛ بل عبدتك لأنّك اهلا ومستحقّا للعبادة » وآشكار است كه چنين پرستيدنى أفضل درجات عبادت وعبوديّت بوده وبالنتيجه كنه آن ربوبيّت است وعلىّ عليه السّلام با اينگونه از عبادت بمرتبهء ربّ النّوعى نائل بود ، ولذا مصلّى بايد در نيّت صلاة خود بگويد : « اصلّى للّه تعالى » .
لمعهء هفتم :
عبوديّت حقّه موجب معرفت ربوبي گرديده واز نخستين به
« أَوْفُوا بِعَهْدِي »
تعبير گرديده واز دوّمين يا ربوبيّت بعبارت
« أُوفِ بِعَهْدِكُمْ »
بيان شده ؛ وكمال معرفت ربوبي در كريمهء
« الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ »
آمده كه دلالت بر الوهيّت وربوبيّت ورحمانيّت ورحيميّت ومالكيّت يوم جزا ودين داشته ؛ وبه الوهيّت خود ، جامع أسماء حسنى وصفات عليا ومبدئيت وجود واوّليت در صدور