تخطي إلى المحتوى الرئيسي

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 843

مساهمون:

ص٨٤٣
محمّد ايّاك نعبد ، ايّاك نوحّد ونخاف ونرجو يا ربّنا ، لا غيرك » وچون رجاء وخوف جز با ذلّت وخاكسارى عبد وآنهم در مقام عبوديّت محقّق نيست ؛ در نتيجة عبادت انسان بايد با حقيقت استكانت واظهار ذلت وانكسار وأطاعت وخضوع وفروتنى كامل صورت گيرد ؛ تا پرستش ذات باريتعالى بحقّ عبادت انجام شده وانسان نيز بحقّ عبوديّت نائل آيد . تحقيق وافى در اين مقولة مستلزم بخشهايى متعدّد است كه ما هر بخش آنرا به لمعه‌اى موسوم نموده وبه اخذ نتيجة از جمع بين آنها مىپردازيم :

لمعهء اوّل :

فخر رازي در تفسير كبير خود گويد : عبادت عبارت از فعلى است كه آنرا بقصد تعظيم غير آورند وآن مأخوذ از قول اعراب ميباشد كه گويند : « طريق معبّد » يعنى مذلّل ؛ ومعناى
إِيَّاكَ نَعْبُدُ
اينستكه « لا أعبد أحدا سواك » وبوجوهى ميتوان بر اين حصر دلالت كرد : 1 - عبادت ، يعنى كمال ونهايت بزرگداشت واين امر شايستهء كسى است كه غايت انعام از أو صادر گردد وبزرگترين وجوه انعام عبارت از حياتي است كه امكان بهره‌ورى وانتفاع را بشخص منتفع داده ومنتفع براي استفادهء از آن آفريده ميشود ؛ ودر كريمهء :
وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً
وآيهء :
« كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً ، فَأَحْياكُمْ »
بدين معنى اشاره شده است ، كه انسان چيزى نبوده وحيات أو از خداوند متعال آغاز گرديد ودر نتيجة فعل عبادت بايد بقصد پرستش حقتعالى بوده وجز أو را در مظانّ نيايش قرار نداد . 2 - امّا در مورد خلق منتفع وموارد انتفاع أو از جميع مواهب الهى بايد بدين كريمه استشهاد شود كه فرمود :
« هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً »
كه كلّ ما في الوجود ، در مرتبهء امكان ، مخلوق حقّ بوده وجميع نعمتها به ايجاد اوست ؛ پس واجب مىآيد كه بجز أو مورد ستايش وعبوديّت واقع نگردد ؛ وبهمين دليل كريمهء :
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ »
مفيد معنى حصر در عبوديّت است ؛ وخداوند تعالى در سورهء مورد تفسير ، خود را به أسماء اللّه وربّ ورحمن ورحيم ومالك يوم الدّين موسوم داشت ؛ ونيز براي عبد أحوالي سه‌گانه وجود دارد كه عبارتند از ماضي وحال ومستقبل وامّا انسان در ماضي معدوم وبلكه عين عدم خارجي وعيني بود ، وخداوند متعال أو را بوجود آورد ، وكريمهء
وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئاً
حاكى از اين معنى ميباشد ؛ وپس از موجود گرديدن ، جاهل بود وخداوند تعالى أو را عالم كرد ، چنانكه فرمايد :
وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ ، لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً ، وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ
ولذا