بقول صاحب « كشّاف » بقصد اختصاص ميباشد ومعناى آن : « نخصّك بالعبادة » بوده وبرخى هم تقديم مفعول را براي تعظيم واحترام بشؤون آن دانند ، وحقيقت عبادت هم چيزى جز اظهار عظمت وجلال معبود نيست وبعض ديگر تقديم مفعول را سبب تنبيه عابد دانند تا در شرايط تعظيم ؛ غفلت وكسالت نورزيده وآداب عبادت را رعايت كند ، ودر « كشّاف الحقائق » آمده است كه وجه تقديم ايّاك در كريمهء مباركه اينستكه تقديم ذات واجب الوجود با حصر ايّاك بر جميع ما سوى اللّه واجب بوده ودليل آن هم ثبوت واجب وحدوث امكان است ولذا واجب بر ممكن مقدّم ميباشد ؛ واز حيث فصاحت وحسن عبارت نيز تقديم مفعول لازم بوده ودر معنى
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ »
نظر از معبود بعبادت است ؛ زيرا عابد اوّلا بمعبود توجّه ميكند وسپس بعبادت أو ، ونظر بعبادت نيز ، از حيث صدور آن از عابد نيست ؛ بلكه از لحاظ نسبت شريفى ميباشد كه در ميان عابد ومعبود حقيقي برقرار است ؛ وبتعبير ديگر ميتوان از عبادت بوصل بين خلق وحقّ ياد كرد ومراد از آن اللّه است ونه عبادت ؛ يعنى از اللّه بعبادت ميپردازيم ، ونه از عبادت به اللّه ؛ پس آنكه از اللّه بعبادت أو قانع است ، فرمانبردار بوده وآنكه نظر بمعبود دارد ، تماشاگر ديدار حقّ ميباشد ؛ وبهمين لحاظ از عبادت بخدا رسيدن ، سير إلى اللّه بوده واز خدا بعبادت رسيدن سير من اللّه وبديهي است كه اوّلين أفضل بر دوّمين ميباشد ، ولذا در كريمهء
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ »
حصر ايّاك مقدّم بر فعل نعبد آمده ودر حقيقت از خداوند متعال بايد بعبادت أو پرداخت ونه برعكس آن ، ودر چنين عبادتي هيچگاه عابد گرفتار سهو وخطا يا ناصواب نخواهد شد ؛ در حاليكه عكس آن را امكان هرگونه سهو وخطايى متصوّر است .
در سخنان منسوب به امام جعفر صادق « 1 » - سلام اللّه عليه - آمده است ؛ حروف العبد ثلاثة : « العين والباء والدّال . فالعين علمه باللّه والباء بونه عمّن سواه ، والدّال دنوّه من اللّه تعالى بلا كيف ولا حجاب » يعنى كلمه ولفظ عبد داراى سه حرف است : اوّل عين ودوّم باء وسوّم دال . عين عبارت از علم ومعرفت عبد بخداست وباء يعنى بون يا فاصله ودورى ومباينت قلب عبد از هرچه غير از حضرت حقتعالى است ؛ ودال اشارتى است
هامش
( 1 ) - مصباح الشّريعة ومفتاح الحقيقة منسوب بحضرت صادق ( ع ) ، باهتمام حسن مصطفوي ، انجمن اسلامى فلسفه ، تهران 1360 شمسي .