بيدارى ميباشد ؛ چه رسد به آخرت كه هيچ بدن مادّى را تحمّل عذاب وحتّى لذّات آن نخواهد بود ؛ پس معاد حقيقي جز براي روح ونفس مفارقه وناطقه مورد ومعنى نخواهد داشت وآنچه در قرآن حكيم در معنى معاد جسماني نازل است ؛ چيزى جز تفهيم وتمثيل معاد بشكّ كنندگانى چونان عزير وإبراهيم - عليهما السّلام - نبوده وحضرت حقّ معنويّت وروحانيّت معاد را به مردن وزنده كردن عزير وحمار أو ، وچهار مرغ سر بريده وپر كنده ودرهم كوفته وداخل شدن گوشتهاى آنها تمثيل كرده ، تا بدين دو نبىّ بزرگوار ونامطمئنّ در امر معاد ، معنى وحقيقت آنرا بمشاهدهء در دنيا وبا چشم سر وبا تمثيل وتصوير ، تفهيم فرمايد وآندو را از آلودگى بترديد وشكوك باطله به اطمينان خاطر وآرامش باطن رساند ؛ ولذا معاد جسماني فاقد واقعيّت بوده واين گروه از معتقدان بمعاد روحاني در اثبات تجرّد آخرت وروحاني بودن معاد به آوردن ادّلهاى پرداختهاند كه بذكر مهمّترين آنها در اين مبحث اكتفاء مىكنيم وخوانندهء گرامى ميتواند بمجموع تفصيلي آن ، بكتاب « لطائف حكمت وعرفان در روابط خدا وانسان » اين مؤلّف رجوع نمايد .
9 - ادّلهء اثبات معاد روحاني :
معتقدان معاد روحاني كه براي جسد وجسم مادّى ، جايى براي حضور عند اللّه نمىيابند ، بادّلهاى مختلف در اثبات نظريّهء خود تمسّك نمودهاند كه مختصر آنها را ذيلا بيان ميكنيم واضافه ميشود كه علاء الدّين على طوسي در كتاب « الذّخيره » « 1 » بجمع ادّلهء مزبور پرداخته واين تحقيق بدرخواست سلطان محمّد خان عثمانى ، معروف بفاتح صورت گرفته است :
دليل اوّل : خوردن اغذيهء مطلوب وگوارا ونيز وقاع ومعاشرت جنسي با زنان وأموري از اين قبيل ، بسيار لذّتآور ومطبوع آدمي است ؛ امّا گاهى بازى با نرد وشطرنج وغيره ، آنچنان انسانرا بخود سرگرم ومشغول ميكند كه از أكل وشرب ووقاع غافل مانده وبدين بازيهاى خسيس وبيفايده ميپردازد ؛ بنابراين ، اگر لذّات روحاني ونفساني آنها بيش از لذات خوردن ومواقعهء با زنان نبود ، هيچ خردمندى به برگزيدن اين بازيهاى پست نمىپرداخت واز خوردن اغذيهء مطلوب وگوارا ووقاع با زنان خوددارى نميكرد .
دليل دوّم : بسيار اتّفاق افتاده كه شخصي بگاه خوردن وانجام عمل لقاح ، ايندو كار
هامش
( 1 ) - چاپ اوّل ، طبع حيدرآباد دكن در هند .