حسّى ؛ ولى تا آنگاه كه نفس متعلّق ببدن طبيعي است ، ديد واحساس آن غير از تخيّل بوده ، ودر احساس بعضو خارجي مانند گوش وچشم ودست وپا ومغز وجوارح ديگر نيازمند است ؛ ليكن در تخيّل وتوهّم نيازى بعضو نداشته وجميع قوى بأهم متّحد وبمبدئى مشترك راجعند ، ولذا بديدهء خيال چنان مىنگرد كه بچشم حسّ ودر بهشت ، لذّت ديدار ، عين اشتهاى نفس بوده وچيزى جز مشتهيات نفس وجود ندارد .
أصل دهم : همانطور كه صور مقدارى وأشكال جرمانى ومادّى از فاعل ، بمشاركت مادّهء قابل آن صور ، برحسب استعداد وانفعال آنها حاصل مىآيد ؛ بهمان گونه صور خيالي صادر از نفس نيز ، بقوّت مصوّره وبظلّيت از حضرت حقتعالى وبدون دخالت مادّه پديد آمده وبتصوّر ممالك وصحارى وآسمانها وعوالمى ميپردازد كه هيچگاه نظير آنها در عالم دنيا ومادّى ديده نميگردد وگاهى تأثير اين تصوّرات نفساني در بقوّت رسيدن خيال ، بسيار بيش از تأثيرات مادّى ومحسوس بوده وبقول محيى الدّين ابن عربى : « العارف الكامل يخلق بهمّته ما يشاء في محلّ الهمّة » آنگاه كه نفس با قيد تعلّق ببدن مادّى ، داراى چنين خلّاقيّتى باشد ؛ پس با وصف تجرّد كامل وقطع تعلّق از بدن مادّى در غايت تمامى وكمال است .
أصل يازدهم : انسان از ابتداء كودكى وحالت طبيعي ، وجوديست بشرى وداراى احكام صور مادّى وكائن وفاسد ؛ سپس در عالمي ديگر وارد ميگردد كه واجد صور ادراكي مجرّد از مادّه بوده ونفس أو بكمال ميگرايد وسه ديگر در عالم برين يا صور عقلي ومثل الهى وارد ميشود كه داراى صلاحيّت بعث اخروى گرديده وبدين ملاحظه أو را انسان عقلي خوانند ، ودر جميع اين سه مرحله ، شخص انسان واحد بوده وهرسه عالم طبيعي ومادّى وكائن وفاسد وصور ادراكي مجرّد ، وصور عقلي ومثل الهى در أو جمع ميباشد ، واين سه مرحله را قوس صعودى آدمي نامند كه از مرتبهء عالم طبيعت آغاز گرديده وبوسط يا صور مجرّد نفساني وعالم برين يا صور عقلي ومثل ، تكامل يافته وآنگاه كه هيولى باتّحاد حقيقي بصورت تحقّق يابد ومراحل كمال را ادامه دهد ، تا از مراحل نباتى وحيواني درگذشته وبه انسانيت برسد ، از اين مرتبه هم بسير إلى اللّه باستمرار در حركت جوهري ذاتي وحبّى وعشقى پرداخته واز مراتب طبيعي ونفساني وعقلي ميگذرد وبمقام وجه اللّهى نائل ميگردد .
نتايج حاصله از يازده أصل صدر المتألّهين اينستكه بدن دنيوي بعين خود وبا همين
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 828
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٨٢٨