است ؛ راه وجايى نداشته ومانند اينستكه شخص جهنّمى صرف ، در جنّت عليا بار يافته وبدون هيچگونه سنخيّتى با ملائكهء مهيّمين وأنبياء ورسل ومعصومين - صلوات اللّه عليهم أجمعين - همزانو نشيند ؛ واز جهت ديگر نيز بايد متوجّه بود كه جسم مادّى از حيث عنصرى بودن وبا حفظ اين صفت ومرتبه ، چه در دنيا وچه در آخرت ، از لوازم وحيّزهاى زماني ومكاني وافعالى وآثاري خود بدور وبركنار نبوده ودر غير اينصورت ديگر نميتوان بدان اطلاق جسميّت نمود ؛ ودر نتيجة هرگز بدن مادّى وعنصرى را شأن ومقام ومرتبهء حضور عند اللّه نخواهد بود ، مگر با زوال خصايص واحكام ولوازم آن ، ودر اينصورت هم ، چنين بدني مادّى وطبيعي نبوده ومطلوب ما كه همان معاد با بدن جسماني غيرمادّى وصورتي اخروى از بدن دنيوي است ، حاصل آمده ونزاعي فيمابين بوجود نخواهد آمد .
اشكالاتى غير قابل دفع بر معاد جسماني با بدن مادّى وارد است كه قائلان بمعاد جسماني با بدن عنصرى را توان دفع آن نيست ؛ ويكى از اشكالات مزبور اينستكه : اگر معاد با جسم مادّى تحقّق يابد ؛ با كدام مادّه محقّق خواهد گشت ؟ . زيرا اگر با مادّهء بدن در حال معصيت باشد ؛ در اينصورت ترجيح مرجوح بر راجح پديد آمده ومحال عقلي است ؛ واگر با مادّهء در حال أطاعت وعبادت عود كند ، در اينحالت عقاب اعمال معصيتآميز ، بايد بجسم مادّيى تعلّق گيرد ، كه در حالت ثواب وعبادت فوت كرده وخلاف عدالت است ؛ اضافهتر اينكه مادّهء بدن در هرچند دقيقه تغيير يافته ودر هر ساعت وروز ، تمامى موادّ بدن وجسم عنصرى ، متحوّل ومتبدّل گرديده وديگر هيچ مادّه وعنصرى از آن بحال خود در حين ثواب وصوالح يا معاصي وكبائر باقي نخواهد ماند ، ودر صورت معاد بدن با جسم مادّى ، امّا واحد بوحدت شخصي وعيني ، ديگر چنين صورت وهيأتى بمادّهء داثر وفانى ومتبدّل متعلّق نيست ؛ ومعاد اين صورت ، اگرچه جسماني صوري است ؛ امّا جسماني عنصرى نخواهد بود وهمين لطيفه مطلوب ما بوده ومدّعى ثابت است ؛ زيرا معتقدان بمعاد جسماني غيرعنصرى نيز قائل بعود همين صورتند كه واجد كلّ فعليّات وكمالات از زمان نطفه بودن تا روز فوت شخص معاد ميباشد ؛ وداراى وحدتي عيني در طول زندگى عود كننده بوده وصلاحيّت حضور عند اللّه را داراست ، ودر اينصورت فارغ از خصايص زماني ومكاني ولوازم مادّى بوده وبقول شاعر :
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — صفحة 825
مساهمون: غلامحسين رضانژاد
ص٨٢٥