سوّم : كسانيكه بمعاد روحاني قائل بوده ودليلي در اثبات جسماني بودن آن بدست نياوردهاند ، مانند برخى از فلاسفهء مشّاء وحتّى رئيس آنان ، أبو علي بن سينا ، كه در آثار خود ، معاد را جز بمعناى صعود نفس ناطقه بمراتب عالي واعلاى وجود ونيل به أنوار الهى وقرب خداوند متعال ندانسته است ؛ اگرچه بعلّت مسلمان ومعتقد بودن به آيات قرآني وأحاديث رسول أكرم ، جسماني بودن معاد را بقول صادق مصدّق قبول كرده ؛ ليكن در آوردن دليل عقلي در اثبات آن درمانده است ؛ وبرخى از فلاسفهء أقدم وقديم نيز تنها بروحانيّت معاد عقيدة داشته ودر استدلال بجسمانيّت آن قاصر وبلكه مقصّرند .
چهارم : آنانكه معاد را تنها منحصر در جسم دانسته وبرعكس برخى از فلاسفهء مشّاء ؛ براي روح ونفس هيچگونه عود وبازگشتى قائل نيستند ؛ وأغلب اينان از قشريّون أهل نحل بوده وبرخى از ملل هم مانند عوام بني إسرائيل ويهودان قائل بدين عقيدهاند .
پنجم : عقلاء ومتفكّرانى كه متألّه حقيقي بوده وبهردو معاد جسماني وروحاني معتقدند ودر اثبات هردو نوع آن قادر به آوردن براهين عقلي ونقلي ميباشند ؛ ولذا اين فرقهء ناجيه وحقّه گويند : بهمانگونه كه آدمي در دار دنيا داراى جسم وروح بوده وكمالات خود را با ايندو تحصيل ميكند ونيز با بدن مادّى ونفس ناطقه وروح بعبادات واجراى احكام الهى مىپردازد ؛ در آخرت ويوم المعاد نيز با همين دو ، يعنى جسم وروح عود كرده ومعاد هريك را بدون ديگرى ناتمام وغيرمعقول وفاقد صحّت شرعي ومذهبي ميدانند . ليكن اين فرقه نيز بر دو گروه تقسيم گرديده ، جمعى از آنها معاد جسماني وروحاني را با همين بدن وروح آن پنداشته وبظواهر آيات قرآني استشهاد كردهاند ، مانند كريمهء :
« قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ »
وآيهء ديگر در سورهء ياسين :
« مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ »
وسوآل اطمينانآور حضرت إبراهيم - شيخ الأنبياء - از حضرت حقتعالى در اين آية :
إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى ؟ ، قالَ أَ وَلَمْ تُؤْمِنْ ؟ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي ، قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ
الخ وگروه ديگر كه براي خداوند دو حجّت قائلند ، يكى نقلي وديگرى عقلي ، ولذا ادّلهء نقلي را با براهين عقلي كه حجّتى باطني است توجيه كرده وبمدد عقل قدسي ومنطبق با قواعد منطقي وحكيمانه براين نظريّه راسخند كه جسم معاد در يوم المعاد ، همين بدن خاكىنژاد وبا همين موادّ طبيعي وعنصرى پست وفرودين دنيوي نبوده وبلكه با بدني فاخر ومستكمل نفساني در آخرت عود كرده والبتّه چنين بدني داراى كلّيهء فعليّات كماليّه از