رُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ، فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً
وبهمين ملاحظه غير از افرادى مذكور در صدر اين تمهيد ؛ جميع مردمان عامّه هرگز در طول عمر خود بعبادت اللّه نپرداخته وقيام الهى بطاعات أو ننمودهاند ؛ يعنى آنچه آنها در مقام عبادت خود ستوده وپرستيدهاند ؛ چيزى جز صور أصنام ساختهء أوهام فاسده وخيالاتشان نبوده ودر حقيقت معبود آنها فرقى با بتهاى مصنوع دست بتپرستان نداشته است ؛ مگر بتفاوت ألفاظ وعبارات وكلماتي كه در حين عبادت خود بيان كردهاند ؛ وبالمآل معبود بيشترين مردمان ساختهء أوهام وتخيّلات آنها بوده وعمرى بجز راه هوىوهوس نرفته وسر بر آستان معبود حقيقي وذات بيمثال اللّه نسودهاند ؛ وبديهي است كه چنين عبادتي ، جز عكوف بر صور جسمي يا وهمى ويا شيطانى نبوده وبه تعبير ديگران اينان همان طاغوتى ميباشند كه معتكف أولياء ناحقّ وظلمانى خودند ؛ والبتّه طبق كريمهء :
إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ
ولذا جميع آنها در كفر جلى يا خفىّ زيسته وهيچگاه بعبادت حقّهء معبود حقيقي قيام نكرده ودر واقع بجز أوهام فاسدهء خود را نپرستيده وهرگز خدا را بوجهي عارفانه ويا حكيمانه عبادت ننمودهاند .
تمهيد چهارم :
چنانكه در فصول قبل مورد تذكّر ودليل وافى قرار گرفت ؛ جميع مردمان ، حتّى كفّار ومشركان وعابدان أصنام وبتپرستان نيز ، بگاه عبادت وپرستش بتهاى شخصي يا طايفهاى ، از وجهي بعبادت اللّه پرداخته واگر كسى در حال عبادت أصنام ، از آنها بپرسد كه چه كسى را ميپرستى ؟ ؛ پاسخ ميدهد : خدا را مىپرستم . البتّه اينان از وجهي خدا را مىپرستند ؛ زيرا ظنّ آنان در بتهاى خود ، ظنّ الوهيّت است ؛ ودر حقيقت عابدان أصنام اگرچه بتصوّر پرستش پروردگار عالم ، بستايش بتها تن دردادهاند ؛ ليكن فىالحقيقه ، همان خداوندگار عالم را ميستايند ، اگرچه از وجه ديگر ، يا حيثيّت مصداقى غير از خدا را پرستيدهاند وستايش خدا از وجهي ؛ وجهي از ستايش است ؛ در نتيجة كفر بتپرستان وكفّار ومشركان ، بخاطر همين تصديق واهى وبىاساس خدا بودن صورت بتهاست ؛ در حاليكه بلحاظ تصوّر ؛ در باطن ويقين خود چيزى غير از خدا را نپرستيدهاند ؛ پس در تصوّر ومفهوم خداپرستى بغلط وخطا نرفتهاند ؛ در صورتيكه در تصديق غلط كرده وراه ناصواب پيمودهاند ، ودر اينحال بين آنها ومسلمانانى كه بپرستش أوهام وتخيّلات فاسدهء خود ، بعبادت حقّ مىپردازند ، فرقى نيست ، زيرا هردو اگرچه در مفهوم وتصوّر خدا را عبادت كردهاند ، ليكن در تصديق وحقيقت