بالأخره معناى جملهء مزبور اينست كه شخص محاسب وتوزين كنندهء اعمال خود در دنيا ؛ بطورى بايد در اين محاسبه وتوزين دقيق وعادل باشد كه از نظر خود هيچگونه حاجتي بحساب اخروى نداشته واز چنان توزين ومحاسبهاى در قيامت نترسيده ودل بحساب خود قوى دارد ؛ اگرچه اعمال أو را در دقيقترين ترازوى الهى سنجيده وبحساب وى برسند .
نكتهء مهمّ اينستكه مرحوم عصّار در آخر همين مبحث نوشته است : « ولى اگر هر روز به محاسبه پردازد وجبران ما فات نمايد ، بدين معنى ميتوان گفت كه در آخرت حساب نخواهد داشت » در صورتيكه اين نظريّه همان استنباط نادرست از عبارت مرحوم فيض كاشاني ميباشد كه مورد انتقاد شديد مرحوم عصّار واقع گرديده وبالأخره خود أو نيز مرتكب اشتباهى شده كه بهيچوجه در جملهء فيض كاشاني وجود ندارد ، واشكالى كه آن محقّق مرحوم بفيض وارد كرده است ، سرانجام در عبارت خود أو ظاهر گرديده كه از پيش ، بردّ ونقد آن پرداخته است ؛ زيرا گويد : « بدين معنى ميتوان گفت كه در آخرت حساب نخواهد داشت » وحال اينكه در هر صورت وبا هر محاسبهء اعمال از ناحيهء انسان در دار دنيا ، حساب آخرت بجاى خود باقي مانده ودر تحقّق آن جاى كمترين ترديدى نيست ، وحقيقت معناى يوم الحساب با محاسبهء شخص از اعمال خود هم برقرار ومحقّق است .
لطيفهء ششم
- يكى از حقايق الهى كه مورد غفلت برخى از أهل نظر قرار گرفته است ، انتقام خداوند متعال ميباشد كه با همهء وسعت رحمت رحماني ورحيمى أو ، هرچيزى را در دايرهء هستى فراگرفته وحتّى إبليس نيز چشم بدين رحمت انتشارى وسريانى دارد ؛ ليكن بالأخره بعضي از افعال واعمال آدمي موجب خشم الهى ودر نتيجة انتقام أو از عاصى ومذنب است ، وكرائمى قرآني در ثبوت اين معنى وجود دارد كه در اين لطيفه بذكر برخى از آنها اشاره ميشود والبتّه برخى از اين انتقامها در دار تحقّق ذنوب ومعاصي وبشخص أو تعلّق ميگيرد وبعض ديگر در يوم الدّين تعيّن مىيابد ودر كتاب اللّه حكيم بهردو مورد توجّه شده است . امّا انتقام دنيوي در چندين آية نازل گرديده ، واز جملهء آنها يكى كريمهء مباركه :
« فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ »
در واقعهء فرعون وقوم أو كه موجب فتنه وفساد در زمين گشته وبا اينكه خداوند آنان را به فرستادن طوفان وملخ وشپش وقورباغه وخون وغيره ، متنبّه كرد ؛ هرگز بخود نيامده وبسركشى وطغيان وفساد