بر هيوليّات ميباشند ؛ وبصداق كريمهء :
« إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ »
تنها صعود بعوالم برين ، خاصّ موجودات پاكيزه وسخنان طيّب وعمل صالح است كه بحقيقت وجود انسان رفعت وسرفرازى وكمال مىبخشد ؛ ونه اعمال زشت وناپسند ؛ زيرا اينگونه از عملها در حجاب طبيعت مانده وپاى فرارى از ويژگىهاى فرودين خود ندارند ، وناگزير بمبدء صدور خود برگشته ودر خسيسترين مهالك امكاني يا باطن مرتكب آنها باقي ميمانند ؛ ويا با اضمحلال وفناء در فاعل ، نابود گرديده ومتلاشى ميشوند ودليل تلاشى وفناء اينگونه اعمال فقدان آنها از وجههء حفظ الهى است كه حقيقت اعمال مزبور امر عدمي بوده وامر عدمي فاقد ربط ونسبت بحضرت حقتعالى ميباشند ، ولذا از هرگونه حكم وجوبي عارى مانده ومحو ونابودى داخل در خصيصهء ذاتي آنهاست ؛ ليكن چون داراى نحوهاى از وجودند ، اگرچه در حدّ عدم وبهمين ملاحظه به أمور عدميّه موسومند ؛ بناچار بمصدر خود بازگشته ودر آن محو وفانى ميگردند ، وكريمهء مباركهء :
« وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ »
ناظر بهمين معنى بوده وبدين اندك بهرهء وجودي است كه از توان ذاتي رجوع بفاعل خود بهرهمندند ؛ ليكن چون فاقد قوّهء بقا وخلود ميباشند ؛ وجود آنها با همهء ناتوانى ، عين رجوع بفاعل وفنا شدن وتلاشى است ؛ وكريمهء
فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً
در حقّ همين اعمال صادق بوده وبالمآل نتايج آنها بفاعل ومصدر يا مرتكب اين قبايح وناپسندها راجع خواهد بود .
لطيفهء پنجم
- دين بمعنى محاسبه ويوم الدّين يعنى روز حساب وشمار ؛ بدين تعبير است كه در چنين يومى بجميع اعمال نيك وبد وخير وشرّ ومعصيت وطاعت هركس رسيدگى شده ولازمهء وضع موازين قسط در قيامت واقامهء عدل وقضاء بحقّ نيز همين است كه حسابگر مراقب ودقيق بجميع جهات ناظر بوده وناچيزترين امرى از أمور انسان در طول زندگانى در دنيا ، از محاسبهاش خارج نماند ؛ وبهمين ملاحظه در خبر صداقت اثر معصوم آمده است : « حاسبوا قبل أن تحاسبوا ؛ وزنوا قبل أن توزنوا » يعنى پيش از اينكه در يوم الحساب ويوم الفصل بشمارش نيك وبد وحسن وقبح اعمال تو محاسبه كنند ، تو خود در كمال انصاف بدين كار پرداز وافعال خويش را در ترازوى دقيق عدالت بسنج ؛ تا بگاه محاسبه وسنجش در قيامت وحشر ويوم الحكم سرافكنده وپشيمان ومغبون نباشى وبدين جهت روزشمار وحسابرا يوم التغابن نيز ناميدهاند ؛ چنانكه در قرآن مجيد آمده است :
« ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ »
بنابراين ، بنا بضربالمثل فارسي :