عالم مورد تجاوز بوده ، كه : « الجنس مع الجنس يميل » ولى اگر همّت بلند فاعل وروحانيّت ونيّت پاك أو بخرق عالم عنصر موفّق آمده وبر آن غلبه كند ، بعلّت اقتضاء مرتبه وحال أو ، افعالش بكرسي وعرش ولوح محفوظ وبالأخره بمرتبه عماء ارتقاء يافته وبلحاظ مناسبتى كه بين افعال آن موحّد با عوالم ياد شده موجود است ؛ نتيجة وصور اعمال أو در امّ الكتاب مندرج گرديده وتا يوم الحساب محفوظ خواهد ماند ؛ وچون يوم الفصل كه روز جدا كردن حقّ از باطل وصواب از ناصوابست فرارسد ، افعال عباد به اقسامى چند منقسم خواهد شد : پس برخى از آنها هباء منثورا گرديده وهمانند گرد در وزش طوفان به اضمحلال وفنا مىرسد وچيزى از آن برجاى نميماند وبعضي از قبايح وسيّئآت هم به إكسير عنايت وعلم بتوحيد ويا بوسيلهء حضرت حقّ ويا با توبهء حقيقي ، طبق كريمهء :
فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ
وآيهء :
إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ
به حسنه وأمر مقبول الهى تبديل ميگردند ويا اعمال نيك به نيكتر وبهتر ، مبدّل شده ودر نتيجهء تصدّق خرمايى در راه خدا در قيامت بكوه أحد بدل يافته وجزاى عاصى در رستاخيز بزرگ بهمانند آن از حيث موازنه بحسنات داده ميشود ولذا قتل كسى به احياء ديگرى كه در حال مرگ ومريض سخت است وغصب أموال يكى ، با صدقه دادن واحسان بديگرى مكافات شده ودر برخى از موارد نيز خداوند تعالى از بعضي افعال سيّئه درگذشته وحكم آنرا محو ميكند ؛ چنانكه در مورد افعال ديگر هم در يوم الفصل بهمان اندازه وچگونگى - نه كمتر ونه بيشتر - ومثلا بمثل جزا ميدهد واگر آن افعال خير باشد بهمان مقدار خير واگر شرّ وسيّئه باشد نيز بهمان اندازه مجازات ميشود ، والبتّه اگر صاحبان علم توحيد وشهود الهى ودارندگان حضور در يوم الدّين كم وكسرى در اعمال صالحه داشته باشند ، بشفاعت شافعان مجاز كه أنبياء ورسل وائمّهء معصومين - صلوات اللّه وسلامه عليهم أجمعين - ميباشند ، نجات يافته وجرائم آنان محو ودر مواردى نيز مبدّل بحسنه ميگردند ؛ وخداوند متعال بصفت ارحم الرّاحمين در خصوص مستحقّان اين رحمت ، از سيّئات بعضي درگذشته وبمحو معاصي آنان ويا تكثير ثواب برخى ديگر ظهور ميكند .
لطيفهء چهارم
- مبدء ظهور جميع افعال انسان از حيث نشئه انسانيّت ، كه طبيعت عنصرى است ، باطن قلب ميباشد ؛ ليكن شروع فاعل در ايجاد فعل در هر امرى ، متوقّف بر داعيهايست كه در قلبش متشخّص بوده وأو را بر بعضي از افعال برمىانگيزد ؛
و