ناسوت واقع است كه بعد از عالم ملكوت بوده وسرانجام آنها منتهى بعالم كون جامع وحضرت انسان كامل ميگردد كه بجميع عوالم ما فوق احاطه داشته وبروى هم حضرات خمس را تشكيل ميدهند ، ودر نتيجة حضرات خمس در حضرت لاهوت وجبروت وملكوت وناسوت وكون جامع يا انسان كامل نمودار ومحقّق است ؛ وچون اين معنى دانسته آمد ، بتعريف جزا پرداخته وميگوييم : جزاء عبارتست از : نتيجهاى ظاهر بين فعل فاعل ومفعول لأجله - يا چيزى كه مفعول براي رسيدن بدان ميباشد - والبتّه اين مفعول بچيزى ودر چيزى است ؛ وباعث يا انگيزش بر انجام فعل فاعل ، همان حركت غيبى ارادى است كه تابع علم منبعث وبرانگيخته بر انجام فعل بوده وبراي اين حركت بحسب علم اراده كنندهء فعل ، حكمي است كه در فعل صادر از فاعل سرايت ميكند ، تا منتهى بغايتى گردد كه علم فاعل بدان متعلّق بوده وارادهاش منوط بدان باشد . پس هر فعلى كه از هر فاعلى صادر گردد ، داراى مبدء وغايتى بوده ؛ مبدء آن ، حركت ارادى تابع علم فاعل است ، وغايت آن همان نتيجهاى ميباشد كه فعل بخاطر تحقّق آن صورت گرفته وداراى أثر وحكمي خاصّ خود است ؛ والبتّه اين نتيجة وأثر وضعي قطعي بوده ؛ ولى هر فعل وعلم واراده وتحقّق نتيجة واثرى ، بسبب اختلاف فاعل آن وقواى انجام فعل ونحوهء علم ومقصد وحضور وموطن ونشئه فاعل ، با ديگرى فرق واختلاف داشته واگرچه فاعل افعال مزبور در نشئات مقيّده بوده وعلم وارادهء آنان در انجام فعل وغايت آن بأهم متفاوت باشد ؛ ليكن فاعل مطلق وحقيقي در تحقّق هر فعلى وبراي هرچيز ودر هرچيزى ، كسى بجز حضرت حقّ نبوده وتصوّر صدور فعلى كه خالى وبدون تأثير از احكام قيود نسبى مزبور ، بجز نشئات مقيّده باشد ، ممكن نيست ؛ زيرا افعال حقّ از حيث أسماء ووجه خاصّ وآثار حقايق كلّى وأرواح ، متوقّف بر نشئات نمانده ، وبمظهر يا شخص مباشر فعل متوقّف است ؛ واگرچه فعل حقّ از شروط مظهر يا مباشر نيست ؛ ليكن ناگزير از وجود مظهر ميباشد ، وبهمين دليل نتيجة وأثر فعل بمباشر آن تعلّق مىيابد ، كه همان فاعل ظاهري است وبقول سعدى :
گرچه تير از كمان همى گذرد * از كماندار بيند أهل خرد
در اين بيت ، فاعل ومباشر ، بكمان تشبيه شده وتيرانداز يا كماندار حضرت حقتعالى است كه فىالحقيقه فاعل مطلق براي هرچيز ودر هرچيز است ؛ واگرچه امكان صدور فعلى عبث ولغو از فاعلى ظاهري باشد ؛ ليكن بموجب كريمهء
« أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً »
وآيهء :
وَ