ثبوت علمي وبرحسب استعداد واقتضاى خود از خداوند متعال درخواست نموده ، ودر فيض أقدس يا أحديّت سوآل كردهاند ، ودر مرتبهء فيض مقدّس وبا نفس الرّحمان بدان نائل آمدهاند ؛ بكمال بروز وظهور آنها در يوم الدّين وسراى آنجهانى خواهند رسيد وهيچ كس بجز فاعل ومرتكب در خير وشرّ ونقص وكمال ونيك وبد آنها بلحاظ كيفر اعمال وپاداش دوزخ يا بهشت مسؤول نخواهد بود . با توجّه بمقدّمهء ياد شده ؛ بتحقيق در اسرار دين پرداخته وجميع مباحث آنرا در لطايفى چند بيان ميكنيم :
لطيفهء اوّل
- بايد دانستكه لفظ دين در زبان عرب بمعانى بسيارى آمده است كه در قرآن حكيم مورد كاربرد داشته وآيات وكريمههاى قرآني حاكى از اين معاني متعدّدند كه در بخش نخست مورد تحقيق قرار گرفت ؛ ولى در اين مبحث بمعانى دين در مقام اضافهء يوم بدان پرداخته وفىالجمله بتحقيق در خصوص يوم الدّين مبادرت خواهد شد ؛ اگرچه حقيقت يوم الدّين حاوي وشامل جميع معاني يوم ودين باشد . امّا نخست بذكر اين نكته ميپردازيم كه حضرت حقتعالى جميع عوالم وموجودات آنها از صغير وكبير را بهم ربط داده وظهور برخى از آنها را به بعض ديگر متوقّف داشته است ؛ وبهمين ملاحظه برخى از آنها مرآت ومظهر بعضي ديگر بوده وفىالمثل عالم زيرين آينهء ديدار ومظهر آثار عالم برين ميباشد ؛ چنانكه عالم برين هم بمنزلهء آينه ومظهريست براي نمود تعيّن وانطباع أرواح فعّال عالم زبرين ونيز عالم مثال كلّى از حيث تقيّد آن در بعضي از مراتب وهم بلحاظ عموم حكم واطلاق آن ، مرآت ظهور ونمود هرگونه فعل وموجود ومرتبهء وجودي است ؛ وظهور جميع موجودات معلوم در علم الهى كه تابع احكام نكاحهاى پنجگانه ميباشند ؛ خود نكاحهاى مزبور نيز پيرو حضرات خمسهء وجودي بوده وبالمآل ظهور موجودات برحسب اختلاف أنواع واشخاص آنها متوقّف بر سرّ وراز جمعيّت نكاحي است ومراد از نكاح نيز حبّ ذاتي حضرت حقّ از خفاء بظهور ميباشد كه از مرتبهء كنز مخفى وغيب أحديّت خود بمرتبهء واحديت وتعيّن أسماء وصفات ظهور فرموده واز اين مرتبه هم بعوالم ما بعد تا هيولاى أولى تجلّى نمود وبتعبيرى عرفانى ، حضرات خمس عبارتند از : حضرت غيب الغيوب يا غيب مطلق كه عالم آن أعيان ثابته وحضرت علم است ، وحضرت غيب مضاف كه عالم آن أرواح جبروتي ميباشد ؛ وچون عالم غيب مضاف از جهت أعلى متّصل بغيب مطلق است واز جهت أدنى مرتبط بعالم ملكوت ميباشد ، لذا بعالم مثال هم موسوم بوده وپس از آن عالم