بس وچنانكه خود أو گويد :
وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ
ووجه تخصيص مالك در مقام اضافهء بيوم الدّين همين است وبرخى ديگر قائل به تخصيص نبوده وگفتهاند كه هرچه در دنيا وعقبى موجود است ، در تحت حكم يكى از ايندو آيهء مباركه بيرون نيست ؛ زيرا اگر دنيا را منظور كنيم ، جميع آن در نفاذ امر وسلطهء اسم ربّ العالمين واقع است واگر مراد آخرت باشد ، در تحت فرمان واقتدار
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
است ؛ ولذا جايى براي اضافهء تخصيصى باقي نخواهد ماند ؛ بدين دليل كه ربّ العالمين ، بمعنى مالكيّت جهان وجهانيان است وچنانكه مذكور افتاد يكى از معاني ربّ مالك است ؛ ودر سورهء فاتحه نيز بالصّراحه ، خود را مالك يوم الدّين ناميده ودر صورت ملك بودن نيز ، در بسط قدرت ونفوذ امر وسلطنت مطلقهء آن سلطان أزل وأبد ، سخنى نيست ، واگر بقول ابن عبّاس ومقاتل وضحّاك وسدى ، آية را
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
بدانيم ؛ بايد ذات باريتعالى را قاضى يوم الحساب وجزا دهندهء هر عمل نيك وبد وخير وشرّ دانسته ويوم الدّين را روز جزاى اعمال ويوم القضاء شناسيم ؛ وبدانگونه كه از مجاهد منقول است ؛ خداوند تعالى را مالك يوم الخضوع واذعان وبخاك سودن چهرهها بدرگاه آن حىّ قيّوم دانسته وروز مزبور را
« يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ »
بشناسيم وكامروايان آنروز را در
« إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ »
منحصر نماييم ؛ وبلحاظ وجود معاني گوناگون دين است كه برخى از مفسّران آنرا بمعناى توحيد دانسته ودر اثبات نظريّهء خود بكريمهء :
« الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ »
استشهاد كردهاند ؛ وفرقهاى ديگر دين را بمعنى حسابرسى گرفته وبه آيهء :
« ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ » *
با محاسبهء مستقيم تمسّك كردهاند ؛ چنانكه گروهى ديگر نيز دين را بمعنى نفوذ حكم شناخته وبكريمهء
« فِي دِينِ الْمَلِكِ »
يعنى در حكم أو استناد نمودهاند وجمعى هم دين را بمعنى طاعت آورده وبمفادّ آيهء :
« وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ »
تكيّه كردهاند ؛ ودستهاى نيز دين را بمفهوم جزا وپاداش اعمال تلقّى كرده وبكريمهء :
« إِنَّا لَمَدِينُونَ »
يعنى مجزيّون تفسير نمودهاند ، وعدّهاى هم دين را به اجراء حدود تعبير كرده وبه آيهء :
« وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ »
بمعناى اجراء حدود بر زنا دانستهاند وفرقهاى هم دين را بمعنى شريعت شناخته وبه آية :
« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ »
توجّه داشتهاند ؛ وبالأخره جماعتى نيز آنرا بقهر وغلبه ودعا واخلاص وشرك وجز اينها گواه آوردهاند ؛ ليكن حقّ تحقيق وتحقيق حقّ در اينستكه دين بهر معنايى بكار رود ، در حقيقت وأسرار نهفتهء در
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
موجود است ؛ وبرخى از مفسّران نيز تا چهل