خليل الرّحمان در ابتداء امر ، بهر ستارهء درخشنده يا ماه وكوكبى « هذا ربّى » ميگويد وعلوم ظاهري هم أو را از ظلمت ليلة الدّين نجات نميدهد ؛ ليكن آنگاه كه خورشيد حقيقت از أفق اشراق معرفة اللّه بر أو مىتابد ، بروحانيّت ويوم الدّين يا اسلام نوراني دست يافته ودر نسيم بامداد سعادت تنفّس كرده وبا عين اليقين وبلكه با حقّ اليقين ، بشهود أنوار وكشف حقايق الهى نائل ميشود وزبان حال وذكر أو : « أصبحنا وأصبح الملك للّه » گرديده وبنجواى
« الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ »
گويا وبخطاب
« يا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ؟ »
مخاطب ميگردد ؛ ودر جنّت أسماء وصفات حضرت حقتعالى شادخوار وجاودانه مانده وبسعادت حقيقي نائل ميشود ، والبتّه چنين مسلمانى طبق فحواى خلق الانسان على صورته بمرتبهء اعلاى : « لكي اعرف » وبوصال معشوق ومحبوب أزلي واصل ميگردد .
« بخش دوّم - در أسرار يَوْمِ الدِّينِ »
مقدّمه
- يوم الدّين ، روز جزا ونشر وآن حساب وحشر بوده وأرباب توحيد ميدانند كه در چنين روزى اختيار ومالكيّت از جميع مخلوقات وممكنات ساقط است وكسى را كه ملك واختياري نيست ، أمر وحكمي نخواهد بود ؛ وخداوندى را كه داراى ملك واختيار وحكم وأمر است ؛ نه ميتوان از أطاعت أو إعراض ونه بر حكمش اعتراض كرد ؛ زيرا أمر ويرا مقابلهاى نه واختيارش را معارضهاى نيست . با مقبولان بفضل خود وبا مردودان بعدل خويش رفتار ميكند وقرب أو خاصّ محبّان وأولياء وبعدش ويژهء أعداء ومبغوضان است ؛ عابدان به احسان أو طمع ورزند وموحّدان بلقاء وى قانعند ؛ أو مالك الملكي است كه مشيّت وى در قلمرو هستى ؛ نافذ وروان بوده ، وهرگونه يا بهر چگونگى كه بخواهد به ابداع وايجاد واختراع پرداخته ودر مقابل به إفناء وإعدام وغير از اينها دست ميزند وبهمين ملاحظه برخى مالكيّت أو را در روز جزا وحساب تخصيصى دانستهاند ، وگروهى در مقام اشكال بر اين نظريّه ، گفتهاند كه مالكيّت أو در جميع أزمنة وادوار وأكوار ، عام ومطلق بوده وفرقى در دنيا وآخرت ندارد ؛ ليكن جمعى ديگر در مقام پاسخ اظهار داشتهاند كه در يوم الدّين هيچ مخلوق وموجودى را حكم وسلطه واقتدار نبوده وهمهء كارها بكف كافى وارادهء وافى حضرت حقّ است
و