روز جزاست ؛ وچهارم بمعنى عادل آمده ، وعدل چيزى جز ميانهروى نيست ؛ وخداوند باسم مالك روز جزا به اقامهء عدل ميپردازد واز همين حيث در ادعيّهء مأثوره وجز آن ، شايسته است كه انسان از خدا بخواهد تا در روز اجراى عدل وقيامت با أو بتفضّل وكرم ورحمت رفتار كند ونه عدالت كه هيچكس را توان وتاب اجراء عدالت نيست ، وبهمين لحاظ چشم همهء بندگان بفضل الهى است ونه بعدل أو .
البتّه برخى از وجوه ادّلهء ياد شده ، از نظر برهاني وعقلي مخدوش بوده وفاقد اهميّت است ؛ وبدين ملاحظه بعضي از أهل نظر ، ملك يوم الدّين را بر مالك ترجيح نهاده ودر اثبات عقيدة ورأى خود ، طبق تحقيق فخر رازي در تفسير كبير ، گفتهاند : هر واحدى از رعيّت شاه ، مالك ملكي اعمّ از خانه وباغ ومزرعه ودكاكين وكاروانسراها وغيره ميباشند ؛ وبا همين أوصاف ، در تحت حكومت سلطان خودند ؛ پس ملك ، أعظم وأعلى بر مالك بوده ، واضافهتر اينكه خداوند خود را در كريمه :
« قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ، مَلِكِ النَّاسِ »
متعيّن به ملك بودن كرده ونه مالك بودن ؛ واگر مالك بر ملك أعلى بود ؛ حضرت حقتعالى خود را مالك النّاس مىناميد ونه ملك النّاس . سوّم اينكه ملك اقصر از مالك ومالك أطول از آنست ؛ وتماميّت ذكر ملك وقدرت بر اتمام آن بيش از مالك ميباشد .
بارى در معنى ملك بايد دانستكه شخص متصرّف به امر ونهى وسياست وحكم را شاه يا ملك دانند واين معنى با ناس يا مردمان سازگار است ونه أشياء ؛ وبدين ملاحظه در قرآن ملك النّاس آمده ، كه داراى معنايى بين ربّ وإله است ، زيرا قبل از آن :
« بِرَبِّ النَّاسِ »
وبعد از آن :
« إِلهِ النَّاسِ »
آمده ولذا كلمهء ملك در منزلت ورتبه ، چيزيست بين ربّ وإله ، ويا تلو آندو بوده ، وبهمين دليل از مالك أعلى واشرف ميباشد ؛ زيرا اطلاق آن به أشياء خسيسه نميشود ، مانند ملك الاغ وأسب وگاو واستطبل وكود وآبريزگاه وغيره ؛ ومراد از ملك يوم الدين اعمّ از مالك است ؛ زيرا هر ملكي مالك است وهر مالكي ملك نيست ؛ وملك نيز بر دوگونه بوده ؛ يكى بمعناى تملّك وتولّى است ، وديگرى بمعناى قوّهء اجراء تولّى ويا عدم اجراء آن وبدين ملاحظه أنبياء ملوكند ، وجعل نبوّت مخصوص بوده وملك عموم است ؛ وملك يعنى قوّهء اجراء سياست كه در ملك وجود دارد ؛ وكريمهء :
« إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً »
شاهد صادق آن ميباشد ؛ پس أنبياء متولّيان أمور ومتصدّيان اجراء أوامر ونواهى حقّند وبرخى گفتهاند كه : « الملك اسم لكلّ