بر مملوك خود داراى استيلاء ميباشد ؛ كه لازمهء مالكيّت است ؛ پس مالك كاملتر از ملك بوده وآخرين دليل اينكه بر ملك رعايت حال رعيّت واجب است ؛ وحديث نبوي : « كلّكم راع وكلّكم مسؤول عن رعيّته » دليل بر آنست ؛ در صورتيكه خدمت رعيّت بر ملك واجب نيست ؛ امّا خدمت مملوك يا عبد وبرده بر مالك خود واجب بوده ودر هيچ امرى جز به اجازهء مولاي خود استقلالي ندارد وعلاوهبر اينها ؛ قضاء وامامت مسجد وشهادت هم از أو صحيح نبوده واگر مالك أو قصد سفر كند ، عبد وبردهء أو نيز بايد سفر كند ، مگر اينكه مالك أو اجازهء سفر ندهد ؛ واگر صاحب عبد در هرجا قصد أقامت كند ، عبد وبرده هم بايد در همانجا أقامت نمايد ، وبالمآل انقياد وتسليم وخضوع در مملوك نسبت بمالك خود بيش از رعيّت است نسبت بملك يا شاه وبهمين دليل مالك كاملتر از ملك بوده و
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
از وجوهى گوناگون برتر وبهتر از ملك ميباشد .
بعضي ملك را عبارت از قدرت شرعي خاصّ بر أشياء دانسته وملك را قدرت حسّى عام شناسند ؛ وبدين ملاحظه ملك بضمّ ميم را مقتضى عموم وملك بكسر آنرا مؤدّى بخصوص دانسته وصاحب كشّاف گويد : « بالضّم يعمّ وبالكسر يخصّ » وملك را خبر دهنده از قدرت واستيلاء ومالك را اشاره كننده بتصرّف واستحقاق داند ، وبرخى هردو لفظ مالك وملك را از ملك گرفتهاند كه بمعناى شدّت وربط وقوّت است ؛ وبدين لحاظ ملك در مملكت خود داراى شدّت وقوّت وكمال ربط با رعيّت است ؛ ومالك نيز واجد انحاء تصرّفات وقدرت تمام بر مملوك خود بنحو اطلاق است ؛ واين هردو اسم بر حضرت حقتعالى مناسب است ولذا بقول كاشفي سبزوارى « 1 » : بتجلّى ملكيّت ، همه را در طوق فرمان كشيده وبظهور نور مالكيت ، جمله را داغ بندگى بر جبين نهاده :
ظاهر چو شد اسم مالك از ملك قدم * بر خلق به بندگى كشيدند ، رقم
اسم ملك آنگه ، كه برافراخت علم * در جادّهء امر أو ، نهادند قدم
برخى شمول مالك را از ملك زائد دانسته وگويند إسناد مالك بهمه چيز توان كردن ، ولى ملك را جز بمملكت نسبتي نيست ، پس مالك را هم ميتوان بملك اضافه كرد وهم به ملك ، چنانكه گويند : « مالك الملك ومالك الملك » در صورتيكه ملك را
هامش
( 1 ) - جواهر التّفسير از انتشارات ميراث مكتوب .