آنجلال وكرامتي بهرهور است كه اسم اللّه واجد آن بوده ، ودر نتيجة غرض از تكرار دو اسم رحمن ورحيم اينستكه بدانيم رحمت بالذّات براي حضرت الهى ثابت است ، وبراي خلق وممكنات كه مجالي أسماء ومظاهر صفاتند ، بالعرض بوده وهرچه وجود وكمالات آن شديد وقويتر باشد ، بهرهء أو از رحمت مزبور بيشتر است ؛ چنانكه حضرت رسول أكرم به رحمة للعالمين موصوف ومخصوص ميباشد ، ولذا خصّصت به فاتحة الكتاب ، وايندو دليل بر تكرار رحمان ورحيم در سورهء امّ القرآن است .
پيش از اينكه اين نويسنده بتفسير سورهء حمد يا فاتحه الكتاب پردازد ، در حاشيهء تفسير مرحوم عصّار نوشته بودم : « لأنّه خليفة الأسماء وحقيقته عين الاستواء على العرش ، ولهذا يقال بالعرش ، عرش الرّحمن » يعنى رحمن خليفهء أسماء اللّه بوده وحقيقت آن عين استواء بر عرش ميباشد وبهمين دليل عرش را بعرش الرّحمن تسميه كردهاند . برخى از أهل نظر را عقيدة بر اينستكه : رحمان ورحيم را دوگونه ظهور وتجلّى است ، وبتعبير ديگر رحمن ظهور ذات حقّ در فيض أقدس وأحديّت است ورحيم در فيض مقدّس ووجودات خارجي ، وهردو از تعيّنات مشيّت الهى بوده ومشيّت نيز جلوهء ذات ميباشد ودر نتيجة رحمن ورحيم در بسملة هردو اسم ذاتند ودر متن سورهء حمد وپس از
رَبِّ الْعالَمِينَ ،
هردو از صفات فعلى حقّند ؛ چنانكه كرائم الهى نيز ايندو صفت ذاتي وفعلى را اثبات ميكنند ؛ ودر اينصورت ديگر آيهء
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
، پس از حمدله ، تكرارى نبوده واگرچه بيك لفظند ؛ ليكن بدو ظهور وتجلّى ومعنى آمدهاند ؛ بنابراين ، اوّلى ذاتي ودوّمى از صفات فعلى الهى است ؛ كه متعلّق به أعيان خارجي وعالم تكوين ميباشد ولذا نزول دوبارهء آن از مصاديق تكرار نبوده وبهمين دليل وجوه ششگانهء تكرار ، مورد كاربردى ندارد ، وهمين حكم در پيرامون ديگر قائلان بتكرار هم جائز است .
از طرف ديگر بايد دانست كه
رَبِّ الْعالَمِينَ
يكى از فروع وشعبههاى اسم اللّه است ، وبهمين مناسبت قلمرو ومعناى رحمان ورحيم در بسملة وپس از آيهء
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
، متفاوت بوده وبتعبير ديگر بدانگونه كه اسم جامع اللّه در بسملة از كلّيت واطلاقى خاصّ بهرهمند ميباشد ؛ معنى رحمان ورحيم در آن نيز از همان خصيصه برخوردار بوده وايندو از تعيّنات اسم جامع اللّه ميباشند ؛ ليكن رحمان ورحيم پس از
رَبِّ الْعالَمِينَ
از قلمرو وسلطنت اسم ربّ بهرهورند ، وبهمين دليل از تعيّنى ممتاز مايه گرفته وهريك از دو اسم مزبور در مقام اضافهء به اللّه ويا ربّ ، از همان امتياز وتعيّن