ايندو اسم بر مختار بودن وحضرت باريتعالى در احسان وإنعام بر مخلوق خود بوده وحضرت حقّ در احسان ، فاعل مختار است ونه فاعل موجب ؛ ودر اين معنى استيفاء أسباب استحقاق حمد از فيض ذات بربّ العالمين ونيز فيض كمالات ذاتي برحمان ورحيم است ، كه شامل رزق دنيوي ومغفرت اخروى بوده وفيض ثوابها از حيث لطف اوست ، وجزاى آخرت بلحاظ عدل پروردگار رحمان ورحيم ميباشد ؛ واز اين شش وجه ، ترتيب أوصاف سهگانهء ربّ ورحمان ورحيم براي خداوند متعال شناخته مىگردد ؛ وفرق بين رحمان ورحيم يا باختصاص رحمت حقّ باوّل است ويا بعموم رحمت أو از حيث نعمتهاى بيشمارش تحت حكومت اسم رحيم ؛ كه در نخستين يا اختصاص ، رحمانيّت خاصّ أو بوده وجنس آن از هيچ موجود ومخلوقى صادر نخواهد شد ، ودر صورت دوّم ، يا رحيم بودن حقّ در نعمت واحسان وعفو ومغفرت ، از بندگانش نيز صادر ميگردد .
از حكماء جليل القدر شيعه - لازال راياتهم مهتزّة - فيلسوف نحرير ومتفكّر كبير صدر المتألّهين شيرازي عليه الرّحمة والرّضوان ، در تفسير خود ، ذكر ثاني الرّحمان الرّحيم را براي مبالغه وتأكيد در رحمت الهى دانسته وگويد : « آية قد مضى تفسيرها وانّما وقع ذكرها ثانيا للمبالغة والتّأكيد ، أو لأنّ في الأوّل ذكر الالهيّة ، فوصل بذكر النّعم الّتى بها يستحقّ العبادة وهيهنا ذكر الحمد فوصله بذكر ما يستحقّ به الحمد والشّكر على النّعم ، فليس فيه التّكرار » يعنى
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
آيهايست كه تفسير آن گذشت ، وهمانا ذكر ويادآورى دوّمين بار آن ، براي مبالغه در اهميّت وشأن آية وتأكيد در كريمهء مزبور از حيث عظمت در معنى است ؛ كه بدين لحاظ شايستهء يادآورى ميباشد ؛ يا اينكه در
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
اوّل بذكر الوهيّت پرداخته آمد وبالمآل بذكر نعمتهايى رسيد كه خداوند تعالى بدان نعم مستحقّ عبادت است ؛ ودر ذكر دوّم سخن از حمد ربّ العالمين درميان است وحضرت حقّ استحقاق حمد وشكرگزارى را بر انعام واحسان خود داشته ؛ وبالنّتيجه تكرارى در ذكر ثاني آية ، معنى ومورد ندارد .
شادروان ، آية اللّه سيّد محمّد كاظم عصّار تهرانى ، حكيم دانشمند ، نظريّهء ملّا صدراى شيرازي را مخدوش دانسته وعقيدة دارد كه مبالغه وتأكيد در كتاب الهى معنى وموردى نداشته وممكن هم نيست ؛ ودر اثبات قول خود بگفتهء ابن عربى استشهاد كرده كه گويد : « از جرأتهاى پر خطر براي بشر ، حمل نمودن كلام الهى است ؛ بر مجرّد تكرار
و