داخل وجزء سورهء حمد بدانيم ، وگرنه موافق رأى برخى از مفسّران وعلماء أهل سنّت وعامّه ، كه بسملة را جزء سوره ندانستهاند ، الرّحمان الرّحيم تكرارى نيست ؛ وحتّى جميع حكماء ومفسّران أهل معرفت اماميّه نيز آيهء مزبور را در سورهء حمد تكرارى نميدانند ؛ چنانكه بسملة را نيز در ابتداى هيچ سورهاى مكرّر ندانسته وبطوريكه در محلّ خود گفته آمد ، در هر سورهاى داراى مفهومي خاصّ آن ميباشد كه با سورهء ديگر فرق وتفاوت دارد . ابن كثير قرشي دمشقي در تفسير خود ، پس از نقل عبارت قرطبى گويد : « فالرّب فيه ترهيب والرّحمن الرّحيم ترغيب » امّا دليل ترهيب بودن ربّ را بيان نداشته است ؛ تا تكرار ظاهري رحمان ورحيم را دليل ترغيب بداند ؛ يعنى بندگان خدا از چه چيز ربّ بترسند تا برحمانيّت ورحيم بودن اللّه ترغيب شوند ؟ ؛ زيرا در معاني وموارد كاربرد ربّ كه تقريبا به هجده معنى مذكور افتاد ؛ هيچيك جنبهء ترهيبى ندارند ، تا تكرار رحمان ورحيم - طبق نظر آن مفسّران كه عقيدة بتكرار دارند - در معنى ترغيب نازل شده باشد .
شيخ إسماعيل حقّى بروسوى ، در تفسير روح البيان ، شش وجه در تكرار آيهء
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ *
آورده است كه بذكر هريك وبحث وتحقيق در نظريّات مفسّران وأهل تأويل خواهيم پرداخت : 1 - رحمت در بسملة ذاتي ودر سورهء فاتحه دو صفت كمالى حقّ محسوبند . 2 - اينكه دانسته آيد كه تسميهء اللّه داخل وجزء سورهء فاتحه نيست ؛ زيرا اگر جزء فاتحه درشمار آيد ، اعادهء آن خالى از هر فايدتى است . 3 - اينكه كثرت ذكر اللّه ورحمان ورحيم بر بندگان خدا مندوب ومستحبّ است ، ولذا كسيكه خدا را دوست گيرد ، بكثرت ذكر وتسميهء أو خواهد پرداخت ؛ كه گفتهاند : « من أحبّ شيئا أكثر ذكره » .
4 - ذكر
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
؛ پس از
رَبِّ الْعالَمِينَ
، دليل بر اينست كه ربوبيّت حضرت حقّ يا برحمانيّت ميباشد كه ضامن رزق دنياست ويا برحيميّت پروردگار است كه موجب غفران گناهان بندگانش در آخرت خواهد بود وبهمين دليل بعد از
الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
، بذكر
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
پرداخت ، تا مغفرت در عقبى ملحوظ گردد ؛ چنانكه رحمانيّت موجب رزق دنيوي بندگان خداست . 5 - حمد موجب رحمت الهى بوده ونخستين كسيكه بحمد حقّ آغاز نمود ، حضرت آدم صفى اللّه بود كه پس از عطسهاى گفت : « الحمد للّه » وبلافاصله پاسخ شنيد كه « يرحمك ربّك » ودانست كه با حمد برحمت الهى نائل خواهد آمد . 6 - تكرار رحمان ورحيم در سورهء حمد براي تعليل است ؛ زيرا ترتيب حمد بر أوصاف ياد شده ، أمارهاى بر مأخذ آن است كه همان رحمان ورحيم باشد ، ودلالت