اينستكه ممكن از همين حيث امكان خود ، در ذات ووجود وكمالات وجودي احتياج بواجبالوجود داشته ومسئلهء حدوث شطرى وشرطي ؛ پس از تحقّق معنى مزبور ، تأثيرى در أصل حاجت ممكن بواجبالوجود بالذّات ندارد ، وهركس بتحقيقى وافى در اين مسئله نيازمند باشد ، أو را بشرح كبير خود بر منظومهء حكمت سبزوارى - عليه الرّحمة والرّضوان - موسوم به « حكمتنامه » هدايت ميكنم ؛ ولذا ممكن بدانگونه كه از حيث تحقّق وجودي نيازمند بواجبالوجود است ؛ بلحاظ تربيت وبقاء وكمال وايجاد وصدور افعال وصنع وابداع وجميع موارد بدو محتاج بوده وحضرت حقّ مربّى وولىّ وسيّد ومالك وصاحب وحافظ ومبقى أو ميباشد ومعناى ربّ بطور مطلق هم ، چيزى جز مفهوم ياد شده نيست ؛ واوّلين خلق تا آخرين آنها بأشكال وصور نعمت وضروب احسان وإفضال واز بزرگترين آنها نعمت هدايت بارسال رسل وأنبياء كرام ، بويژه خاتم وأفضل وأكمل آنان محمّد بن عبد اللّه وائمّه وأوصياء وأولياء مكتب تشيّع - عليهم صلوات اللّه الملك المنّان - ميباشد ، كه در حقيقت از تمامترين نعمتها وتفضّلات الهى محسوبند .
علاء الدّين محمّد از علماء قرن دوازدهم هجرى در تأليف منيف خود بنام « كاشف الأسماء ، في شرح أسماء الحسنى » « 1 » مينويسد : آنگاه كه خداوند تعالى پروردگار دو عالم وجهانيان بوده وجميع موجودات در تحت تربيت ومملوك أو هستند ؛ حمد وشكر أو عقلا ونقلا واجب وضروري بوده وبدون توقّف بر هيچچيز يا امرى بايد بسپاس وثناء وستايش لايق بجناب أو پرداخت واين امر نيز بحصول نخواهد پيوست ؛ مگر پس از معرفت اجمالي بمرتبهء أحديّت واقرار بوحدانيّت أو ، واين معنى هم سرانجام بايد بهدايت افراد مورد ثقة واعتمادي تحقّق پذيرد كه آنان كسى بجز معصومين ( ع ) نخواهند بود .
رشيد الدّين ميبدى در تفسير معروف بخواجه عبد اللّه انصارى گويد : عالمين نامى است كه دلالت بر فرشتگان وروحانيان وآدميان وپريان - جنّ - داشته وجانوران ديگر نيز بدين سه اسم فرشته وآدمي وجنّ ملحق بوده وهمهء اينها مربوب حقّند واللّه ربّ اينان ؛ وحسن ومجاهد وقتادة نقل كردهاند كه عالمين نامى است براي جميع مخلوقات ودر كريمهء قرآني :
« قالَ فِرْعَوْنُ وَما رَبُّ الْعالَمِينَ ؟ ؛ قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما
هامش
( 1 ) - طبع سنگى ، منطبع در دار الطّباعة مدرسهء دار الفنون ، بخطّ علىّ بن محمّد خوانسارى ، سنهء 1296 هجرى .